و روى زمين را ، و بحقّ شب چون بازپوشد آفتاب را بظلمت و تاريكى خود ، و بحقّ آسمان و بحقّ آن قادر حكيم توانا كه آسمان را بناكرد ، و بحقّ زمين و آن صانعى كه زمين را بگسترانيد چنان كه فرش گسترانند ، و بحقّ تنى و نفسى كه آن نفس آدم است و آن خداى قادر و عالم كه وى را راست خلقت و منتصب القامه آفريد و ديگر حيوانات را منبطح « 1 » ؛ چون ويرا بيافريد اعلام كرد و الهام داد و بوى نمود راه بىسامانى و فجور و تقوى و پرهيزگارى وى ، و بيان كرد قبح فجور و معاصى و حسن تقوى و پرهيزگارى ، و ويرا تمكين كرد از اختيار كردن هر كدام كه خواهد تا اگر اختيار طاعت كند مستحقّ ثواب گردد و اگر اختيار معصيت كند مستحقّ عقاب گردد . دليل بر آنكه وى را اختيارست قول خداى است بر عقب اين آيت . و گفته‌اند : مراد بالهام توفيق و خذلان است كه تقوى و فجور بتوفيق و خذلان وى كنند . [ سوره الشمس ( 91 ) : آيات 9 تا 15 ] قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها ( 9 ) وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها ( 10 ) كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها ( 11 ) إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها ( 12 ) فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياها ( 13 ) فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها ( 14 ) وَ لا يَخافُ عُقْباها ( 15 ) بدرستى و حقيقت كه فلاح و ظفر يافت « 2 » آنكس كه نفس خود را پاكيزه گردانيد از پليدى كفر و شرك و معاصى ، و خايب گشت و بىبهره ماند آن كس كه نفس خود را پوشيده گردانيد و مدنّس كرد « 3 » بوسخ كفر و دنس معاصى . در خبرست كه چون پيغامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين آيت بخواندى وقف كردى و گفتى : اللّهمّ آت نفسى تقويها و زكّها فأنت خير من زكّاها و أنت وليّها و مولاها ؛ بچنين سوگند كه ما هلاك كنيم أهل مكّه را بتكذيب ايشان رسول ما را چنان كه هلاك كرديم ثمود را كه تكذيب كردند و بدروغ داشتند پيغمبر

--> ( 1 ) - در أقرب الموارد گفته : « انبطح اسبطرّ على وجهه ممتدّا على وجه الارض » در قاموس گفته : « بطحه كمنعه ألقاه على وجهه فانبطح » و زبيدى گفته : « انبطح و تبطّح فلان اذا اسبطرّ على وجهه ممتدّا على وجه الارض » و در منتهى الارب گفته : « انبطح بر روى افتاد ؛ و فى الحديث : نهى النبىّ ( ص ) ان يأكل الرّجل بشماله أو مستلقيا على ظهره منبطحا على بطنه » و كلمهء « مسطّح » كه در غالب نسخ به نظر ميرسد مصحّف « منبطح » است . ( 2 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : « اين جواب قسم است و لام او مضمرست و التّقدير : لقد أفلح من زكّاها ؛ چه جواب قسم چون موجب باشد از لام مستغنى نباشد » . ( 3 ) - ابو الفتوح ( ره ) گفته : ( ج 5 چاپ اوّل ؛ ص 538 ؛ س 22 ) : « و معنى [ دَسَّاها ] دسّسها ؛ أى جعلها مجهولة خاملة بالمعصية من الدسّيس ؛ يقال : دسّ فلان نفسه فى القوم اذا أخفاها فيهم ، و عرب را عادت باشد كه حرفى مشدّد چون با حرفى ديگر از جنس او مجتمع بود آن حرف بازپسين بيا بدل كند كقولهم : تظنّيت بكذا و تقضّى البازى أى تقضّض و خرجنا نتلعىّ اى نتلعّع ؛ اذا خرجوا لاجتناء اللعاع و آن نبتى باشد ناعم ؛ پارسيان آن را هنجمك گويند » و در برهان گفته : « هنجمك بكسر اوّل و سكون ثانى و فتح جيم و ميم و كاف ساكن برغست را گويند و آن علفى است شبيه باسفناج كه در آشهاى آرد كنند و به عربى غملول خوانند » .