[ سوره ق ( 50 ) : آيات 6 تا 11 ] أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ ( 6 ) وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ( 7 ) تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ ( 8 ) وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ( 9 ) وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ ( 10 ) رِزْقاً لِلْعِبادِ وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ ( 11 ) اى « 1 » اين كافران در آسمان نظر نمىكنند كه بر زبر ايشانست كه ما چگونه بنا كرديم آن را و محكم نهاديم و بياراستيم آن را بستارگان روشن ، و در وى هيچ شكافى و درزى و فرجهء نيست و زمين را بكشيديم و بگسترديم و درو كوههاى بيخ آور و بلند را بينداختيم تا مثقلهء وى باشد مانند كشتى بر آب ، و برويانيديم درو از هر نوعى نبات زيبا و نيكو تا تبصرهء و تذكيرى و ياد دادى « 2 » باشد هر بندهء را باز گردنده با خداى تعالى و راه صواب و حقّ جوينده ، و فرو فرستاديم از آسمان آبى مبارك يعنى باران پس ؛ برويانيديم به او بستانها و دانهء كشتى « 3 » و زرعى درويده « 4 » و درختان دراز بالا « 5 » از خرما بنان « 6 »

--> ( 1 ) - در بعضى نسخ : « هى » و هر دو بمعنى « آيا » است . ( 2 ) - در بعضى نسخ : « ياد دادنى » و در بعضى ديگر : « يادگارى » . ( 3 ) - كذا در نسخ اين تفسير و نسخ خطّى تفسير ابو الفتوح ( ره ) ليكن در نسخ چاپى آن ( ج 5 چاپ اوّل ؛ ص 133 ؛ س 24 و ج 9 چاپ دوم ؛ ص 199 ؛ س 7 ) : « و دانه كشتيد كه بدروند » . ( 4 ) در بعضى نسخ : « دروده » و آن مخفّف : « درويده » است ؛ ابو الفتوح ( ره ) نسبت به [ فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ] چنين گفته : « [ فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ ] و برويانيديم به او بستانها [ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ] و دانهء كشتى - ( در نسخ چاپى : « كشتيد » . ) - كه بدروند چون گندم و جو و هر دانهء كه آن را آدميان قوت سازند از هر نوع و [ حصيد ] فعيل است بمعنى مفعول و [ حَبَّ الْحَصِيدِ ] إضافة الموصوف الى صفته نيست براى آنكه تأويل آنست كه حبّ النبت - ( در نسخ چاپى : « النبات » و هر دو بمعنى گياه و رستنى است . ) - الحصيد ؛ و مثله « مسجد الجامع » و « ربيع الاوّل » و « حقّ اليقين » أى مسجد المكان الجامع ، و ربيع الشهر الاوّل ، و حقّ العلم اليقين » . نگارنده گويد : اينكه ابو الفتوح ( ره ) فرموده است قاعدهء ممهّده و مسلّمهء نحويّه ( 5 ) - « دراز بالا » كلمهء تركيبى و ترجمهء « باسق » است كه بمعنى بالا بلند و بلند قدّ و طويل القامه است سعدى در مقدمهء گلستان نيكو گفته : « و تخم خرما بيمن تربيتش نخل باسق گشته » . ( 6 ) - « خرما بنان » جمع « خرما بن » است كه درخت خرما باشد مانند « خاربن و كدوبن » كه بمعنى بوتهء خار و بوتهء كدو باشد و اضافهء از قبيل اضافهء مقلوب است مانند كلاه گوشه و داد سرا ؛ ملاى رومى گفته است : « زين طلب بنده بكوى تو رسيد * درد مريم را بخرما بن كشيد »