أبو المحاسن الحسين بن الحسن الجرجاني

184

تفسير گازر ( جلاء الأذهان وجلاء الأحزان ) ( فارسى )

و برسول خداى پس آنگه شكّ نكنند و بيقين دانند و جهاد كنند بمال و جان در راه خداى تعالى ؛ ايشان در دعوى ايمان صادقان و راستگويانند ، نه آنان كه از خوف شمشير ايمان آرند يا بطمع عطا ، چون اين آيت آمد اعراب آمدند و سوگند خوردند كه : ما مؤمنيم بسرّ و علانيه و بدل و به زبان خداى تعالى اين آيت فرستاد : [ سوره الحجرات ( 49 ) : آيات 16 تا 18 ] قُلْ أَ تُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ( 16 ) يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ( 17 ) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ ( 18 ) بگو اى محمّد : شما خداى را مىآموزيد دين خود يعنى مىپنداريد كه خداى تعالى نمىداند كه دين شما چيست ؟ و چه در دل داريد ؟ ! و خداى تعالى غيب آسمان و زمين مىداند و آنچه در آسمان و زمين رود ، و او به همه چيزى عالم است و دانا . اى محمّد بر تو منّت مىنهند به آنكه اسلام مىآورند و گردن مىنهند بگوى كه : « 1 » منّت منهيد بر من باسلام آوردن شما بلكه خدايراست كه منّت نهد بر شما به آنكه شما را هدايت كرد و راه نمود بايمان و تمكين كرد و قوّت داد اگر راست مىگوئيد كه : ما مؤمنيم ، خداى تعالى مىداند ظاهر شما را و باطن شما را ، و مىداند غيب آسمان و زمين و او بدانچه شما مىكنيد بيناست .

--> ( 1 ) - ملا فتح اللّه ( ره ) در منهج الصادقين بعد از ترجمهء آيه و ذكر نكاتى در پيرامون آن گفته : « بدانكه در سياق اين كلام لطافتى غريب و رشاقتى عجيب است زيرا كه آنچه اعراب بزعم خود « ايمان » مىگفتند حقّ سبحانه نفى تسميهء آن نمود و آن را بعنوان « اسلام » مسمّى ساخت حيث قال : [ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا ] تا اشاره باشد به آنكه آنچه ايشان آن را « ايمان » مىگويند تسميهء وى آنست كه « اسلام » باشد نه « ايمان » ؛ بگو بايشان كه : منّت منهيد بر من به آن چيزى كه فى الحقيقه اسلام است نه ايمان به جهت عدم تيقّن شما در آن ، و اگر بالفرض صحيح باشد ادّعاى شما در آن باب پس سزاوار است كه خداى را بر شما منّت باشد بهدايت و توفيق نه شما را بر او و ليكن علم إلهى در آنچه شما دعوى مىكنيد بر خلاف آنست و نكته در اضافهء « اسلام » بايشان و اطلاق « ايمان » بدون اضافه بر هيچ متأمّلى مخفى نيست » .