صلح امن و آرام در دل ايشان فرو آورد تا يقين بر يقين بافزايند به آنچه مشاهده كنند و ببينند از فتح بر عقب فتح و تسليط و تسلّط ايشان بر كافران بر حسب آنچه علم خداى تعالى و حكمت او اقتضا كرد ، خداى راست لشكرهاى آسمان و زمين و او هميشه دانا و درستكار و درست گفتار بوده است و باشد ، و از حكمت او آن بود كه دل مؤمنان به صلح حديبيه ساكن گردانيد و وعدهء فتح مكّه داد تا ايشان نعمت خداى را بشناسند و شكر آن بجاى آرند تا مستوجب و مستحقّ ثواب گردند ، مؤمنان را از مردان و زنان ببهشتائى برد كه زير درختان او جويهاى آب روان باشد و گناه ايشان را مكّفر گرداند و باز پوشد و اين نزديك خداى تعالى خطرى عظيم و ثوابى بزرگ باشد ، و تا عذاب كند مردان منافق و زنان منافقه را و مردان مشرك و زنان مشركه را آنان « 1 » كه ايشان گمان بد بردند بخداى و گمان ايشان آن بود كه پنداشتند كه خداى تعالى رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را يارى نكند و او را بر مكّه و اهل مكّه ظفر ندهد [ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ ] بر ايشان باشد دايرهء بدى و گردش بلا و مكروه ، خداى تعالى بر ايشان خشم گرفت و لعنت كرد ايشان را ، و بساخت براى ايشان عذاب دوزخ ؛ و بد جايگاه بازگشتى است ايشان را دوزخ . قتاده گفت : از انس مالك كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از حديبيه بازگشت رنجور و دلتنگ از آنكه كافران ويرا در مكّه نگذاشتند چون اين آيت آمد [ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ ] رسول خوشدل گشت و گفت : اين آيت بر من دوست‌تر است از هر چه در دنياست . صحابه گفتند : يا رسول اللّه اين نصيب تست ؛ نصيب ما چيست ؟ - خداى تعالى اين آيت فرستاد [ لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ] مؤمنان صحابه خوشدل شدند . ابن عبّاس گفت . درين آيت كه [ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ ] : هر كجا « 2 » در قرآن سكينه است بمعنى طمأنينه است الّا در سورة البقرة و گفت : خداى تعالى رسول را بفرستاد بشهادت ان لا إله الّا اللّه ، چون تصديق كردند ؛ نماز فرمود ، چون تصديق كردند ؛ روزه فرمود ، چون تصديق كردند ؛ زكات فرمود ، چون تصديق

--> ( 1 ) - در بعضى نسخ : « آنان را » . ( 2 ) - در بعضى نسخ : « هر جا » .