[ ما ذا قالَ ] اين ساعت بنوى و تازگى چه گفت : و اين صفت منافقانست . مقاتل گفت : سبب آن بود كه رسول ( ص ) خطبه كردى ؛ و درو ذكر منافقان كردى ؛ ايشان مىشنيدند و خوش نيامدى ايشان را چون بيرون آمدندى صحابه را گفتندى بر طريق استهزاء [ ما ذا قالَ آنِفاً ] چه گفت اكنون كه ما نيكو نشنيديم . عبد اللّه عبّاس گفت كه : من از آنانم كه مرا علم دادند و معنى ام به اين آيت ؛ چه از من بارها « 1 » پرسيدند [ ما ذا قالَ آنِفاً ] [ أُولئِكَ الَّذِينَ ] ايشانند آنان كه خداى تعالى مهر نهاد بر دلهاى ايشان يعنى نشان نفاق و علامت كفر بر دل ايشان نهاد تا فريشتگان ببينند و ايشان را منافق و كافر دانند . [ وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا ] و آنان كه بالطاف ايزدى منتفع شدند و بهدايت او مهتدى گشتند ايشان را لطف در زيادت كرد تا در علم و عمل بيفزودند و در تقوى و پرهيزگارى كوشيدند و گفته‌اند [ وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ ] يعنى ثواب تقوى و جزاى پرهيزگارى بايشان داد پس هيچ مىنگرند و منتظر مىباشند مگر قيامت را كه بايشان آيد ناگاه . [ فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها ] بدرستى كه نشانهاى قيامت پديد آمد و علامات وى ظاهر گشت و آن علامات محمّد است كه خاتم پيغمبران است و شكافته شدن ماه و دود « 2 » و قطع رحم كردن و گواهى بدروغ دادن [ فَأَنَّى لَهُمْ ] پس چگونه باشد ايشان را وعظ و پند ايشان چون قيامت بايشان آيد يعنى در آن وقت هيچ موعظه و تذكير سود ندارد براى آنكه خلقان همه ملجأ و مضطرّ باشند . [ سوره محمد ( 47 ) : آيات 19 تا 23 ] فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَ مَثْواكُمْ ( 19 ) وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَ ذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ ( 20 ) طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ ( 21 ) فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ ( 22 ) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ ( 23 )

--> ( 1 ) - در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « چند بارها » . ( 2 ) - ملا فتح اللّه ( ره ) در تفسير منهج الصادقين گفته : « علامات آن چون بعث پيغمبر آخر الزمان ( ص ) و انشقاق قمر و غير آن از حدوث دخان و نزول كتاب آخرين كه قرآنست » .