شايد نسبت باستفادهء نوع مردم مفيدتر نيز باشد زيرا از اطناب مملّ و ايجاز مخلّ عارى است چنان كه از ملاحظهء سبب تأليف آن نيز در مقدّمهء كتاب برميآيد بدينجهت نسخ اين تفسير فراوان و به حمد اللّه بطور وفور در دسترس بوده و هست چنان كه در سابق ياد كرديم ( ص ز 7 ) و براى اثبات اين امر توجّه بوجود نسخ موجوده از اين تفسير در كتابخانه‌هاى طهران فقط كافى است زيرا در كتابخانهء مجلس شوراى ملّى دو دورهء تمام از آن موجود است و همچنين مجلّداتى در كتابخانهء مسجد سپه‌سالار و همچنين مجلّداتى در كتابخانهء دانشگاه و همچنين مجلّدى در كتابخانهء دانشكدهء علوم معقول و منقول و همچنين مجلّدى در كتابخانهء ملّى وزارت فرهنگ و همچنين مجلّدى در كتابخانهء حاجى حسين آقا ملك و چون معرّفى كتابخانه‌هاى خصوصى چندان فائده ندارد از آن خوددارى ميكنيم و همچنين است حال در ساير بلاد مهمّ ايران ليكن آنچه تا حدّى لازم الاشاره است ذكر نسخ خارج از ايران است كه اينك بطور اجمال به آنها اشاره ميكنيم . نسخى از جلاء الاذهان كه در خارج از ايران است بايد دانست كه نسخ جلاء الاذهان چنان كه در پيش گفتيم بسيار فراوان بوده و بطور حتم در خارج از ايران نسخ بسيارى از آن هست كه ما بغالب آنها اطّلاع نداريم ليكن برخى از آنها را كه اطّلاع يافته‌ايم در اينجا مينگاريم زيرا طبق مضمون « لا يسقط الميسور بالمعسور » نميتوان بخاطر بسياريكه نميدانيم دست از اندكى كه ميدانيم برداريم پس ميگوئيم : بنابر اطّلاع ما سه نسخه از جلاء الاذهان در خارج از ايران موجود است : 1 - نسخه‌ايست كه در كتابخانهء بهار در كلكته و هندوستان موجود است : گويا اين همان نسخه است كه سيّد اعجاز حسين هندى « 1 » رضوان اللّه عليه در

--> ( 1 ) - خاتم المحدثين حاج ميرزا حسين نورى ( ره ) در مستدرك الوسائل ( ج 3 ؛ ص 514 ؛ س 3 ) از اين سيد و كتاب وى چنين ياد كرده است : « نسبه إليه العالم النحرير النقاد الخبير المولوى اعجاز حسين الهندى المعاصر طاب ثراه فى كتابه كشف الحجب و الاستار عن وجوه الكتب و الاسفار » نگارنده گويد : گويا ميان اين دو عالم صداقت و دوستى و مكاتبت بوده و سيد ( ره ) نسخهء از اين كتاب خود نويسانده و براى محدث نامبرده فرستاده است و آن بزرگوار نيز بعضى افاداتى و اضافاتى در حواشى كتاب به خط خود نوشته پس از فوت وى اين نسخه بدست مرحوم سيد حسن صدر رسيده ايشان نيز بعضى يادداشتها در حواشى مرقوم فرموده‌اند سپس اين نسخه بدست مرحوم شيخ الاسلام زنجانى كه از مشايخ نگارنده بوده رسيده و ايشان نيز بعضى فوائد در حواشى آن نوشته‌اند و فعلا آن نسخه را خدا ببنده عنايت فرموده است و جزء كتب نگارنده قرار دارد وفقنا اللّه للاستفادة منه و من امثاله و الاجزء متاع دنيا خواهد بود كه در بارهء آن گفته‌اند و نيكو گفته‌اند : مال دنيا كه بر سرش غوغاست * چند روزى بعاريت با ماست فالحمد للّه على ما أنعم علينا به .