برهان الدين محقق ترمدى
106
معارف ( مجموعه مواعظ و كلمات سيد برهان الدين محقق ترمدى ) ( فارسى )
در دفتر اوّل مثنوى ، طبع طهران 1307 قمرى ص 103 - 96 با بيانى غريب و دلانگيز و سخت مؤثّر بنظم آورده است و نگارنده مقدّم بر متن حاضر آن را بدين صورت در هيچيك از مرويّات عامّه و خاصّه نيافته و مأخذ احتمالى اين قصّه را در مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى ، انتشارات دانشگاه طهران ، ص 37 نقل كرده است و اكنون احتمال مىدهد كه مأخذ آن داستان جنگ عمرو بن العاص يا بسر بن ارطاة با حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام باشد كه هر يك به چارهجويى و حيلتى رسوا و فضيحتآميز از چنگ شير خدا روباهانه جان بدر بردند و برهان الدّين و مولانا يا كسان ديگر از جماعت رواة و قصّاص با تصرّفى در صدر و ذيل روايت حكايتى بدينگونه عبرتانگيز و پندآموز ترتيب دادهاند . داستان جنگ عمرو بن العاص و بسر بن ارطاة را كه هر دو از سرداران معاويه بودند در مجلّد سوم از كتاب دوم از ناسخ التواريخ طبع طهران 1324 ( ص 385 - 383 و 404 - 403 ) توان ديد . ( 3 ) ص 3 ، س 7 ، و برين معنى از روح اللّه عيسى عليه السّلام سؤال كردند الخ : اين قصّه را مولانا در دفتر چهارم مثنوى بنظم آورده و مستند آن را در مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى ، انتشارات دانشگاه طهران ، ص 129 نقل كردهايم . ( 4 ) - ، س 15 ، بازى باخت : بمعنى : بازى كرد - تركيبى است از نوع سرنگونسار و نگونسارسر كه در بيست مورد از شاهنامهء فردوسى استعمال شده است ، از قبيل :