مشكلاتى كه موجب مزيد صعوبت امر ميگردد تا كار به جائى رسد كه تصحيح ممكن نباشد . 145 جاحظ در كتاب الحيوان در بارهء دشوارى بازيافت و احياء متن سخن رانده است و پديد آوردن نگاشته‌اى نو را آسان‌تر از تصحيح و تنقيح يك نگاشته شمرده . او گفته است : لربّما أراد مؤلّف أن يصحّح تصحيحا ، أو كلمة ساقطة ؛ فيكون إنشاء عشر ورقات من حرّ اللّفظ ، و شريف المعاني ، أيسر عليه من إتمام ذلك النّص ؛ حتّى يردّه إلى موضعه من اتّصال الكلام . 146 راست گفت آن كه گفت : يرى النّاس دهنا في قوارير صافيا * و لم تدر ما يجري على رأس سمسم ابو المكارم حسنى - أعلى اللّه مقامه - در مواضع بسيارى ، پيدا و پنهان ، ناگزير از پوشيده‌گوئى و إجمال و إبهام در سخن شده ، و حتّى گاه مقال را به اشارتى برگزار كرده ؛ تفصيل و تدقيق و تحقيق گسترده در مقدّمات استنتاجات كلامى و آنگاه درج نتيجه در عباراتى كوتاه و هشدار دهنده و در گذشتن ، هم ممكن است نمود شيوهء زبردستانهء وى در وارد كردن ضربات متكلّمانه باشد و هم واكنش مصلحت انديشانه به سختگيريها و تعصّباتى كه دست دانايان شيعه را در گزارش و گستراندن « حقائق » ، سده‌ها ، بسته نگاه داشته بود ؛ و هم نمود هر دو - كه اين مختار بنده است ! خوانندهء ارجمند بايد بداند چگونگيهاى تاريخي و فرهنگى جهان اسلام هماره عنصر « مصلحت زمان » را فراروى ما آورده و شيعه را به « انتظاري فعّال » - نه « منفعل » - فراخوانده ، انتظاري كه جز با ظهور آن مسيحادم كه مقتداى مسيح مريم است پايان نخواهد پذيرفت - اللّهم صلّ عليه و على آبائه الطّاهرين و على جميع المعصومين . ما نيز از مصلحت‌انديشى سازگار با روزگار خويش ، بر كنار نبوده‌ايم و بناچار بدان اندر افتاده‌ايم ؛ بر خوانندهء سخن سنج و حقيقت جوست كه خود اسناد قديم و متون را بسنجد و به داورى و تمييز سره از ناسره بنشيند ؛ اگر ما را در بايستى ناشى از ظهور اجتماعي اثر ، گاه ، به خاموشى و پرده پوشى واداشته ، أذهان آزاد و منفرد را مانعي در كار نيست ، تا در كنج كتابخانه‌ها ، متون تاريخي و حديثي اهل سنّت و داوريهاى عالمان بيدار شيعه باز رسيده شود و هر جا قلم ما دم در كشيده ، ما بقي از زبان أوراق آن نگارشها شنيده آيد .