مؤمنان ، امام على - عليه السّلام . سه سال پيش از هجرت در شعب ابو طالب - عليه السّلام - زاده شد . روزى ابن عبّاس در خانهء خاله‌اش ميمونة امّ المؤمنين آب وضوى پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - را آماده نمود ؛ آن حضرت او را دعا كرد و فرمود : « اللهم فقهه في الدّين و علم التّأويل » . از كودكى در محضر امير مؤمنان على - عليه آلاف التّحيّة و الثّناء - مورد تعليم و ارشاد قرار داشت و تفسير محكمات و متشابهات قرآن و فقه و حكمت را از آن حضرت بياموخت . ابو الخير در طبقات المفسّرين او را « ترجمان القرآن و حبر الأمّة و رئيس المفسّرين » لقب داده است . در عهد خلافت امير المؤمنين على - صلوات اللّه و سلامه عليه - ابن عبّاس پيوسته ملازم خدمت آن بزرگوار بود . در ماجراى حكميّت ، امير المؤمنين - عليه السّلام - ابن عبّاس را به نمايندگى برگزيد ( ولى چنان كه در تاريخ مشهورست به إصرار گروهى ابو موسى اشعرى بدين سمت برگزيده شد ) . پس از شهادت امير مؤمنان - سلام اللّه عليه - ابن عبّاس در خدمت امام حسن مجتبى - عليه آلاف التّحيّة و الثّناء - بود . پس از شهادت امام حسين - صلوات اللّه عليه - ، عبد اللّه بن زبير در حجاز به قدرت رسيد و ابن عبّاس را به طائف تبعيد كرد . ابن عبّاس در هفتاد و چند سالگى در طائف در گذشت . ابن عبّاس مجلس درس تفسير داشت و به روايت حديث نيز مىكوشيد . به وى تفسيرى منسوبست به نام « تفسير ابن عبّاس » كه عيسى بن ميمون و ورقاء آن را از ابو نجيح و ابو نجيح و حميد بن قيس از مجاهد ( م در 102 يا 103 ق . ) روايت كرده‌اند . او شاگرد ابن عبّاس بود و تقريرات او را نوشته است . ابن عبّاس نيز خود شاگرد امام المتّقين على - عليه السّلام - بود . تفسير ديگرى نيز ابو احمد عبد العزيز جلودى ( م 332 ق . ) از روايات ابن عبّاس جمع آورى كرده كه به نام « تفسير جلودى » معروفست . محمّد بن يعقوب فيروزآبادي ، صاحب قاموس ، ( 729 - 817 ه . ق . ) نيز تفسيرى در چهار مجلّد به نام « تنوير المقباس » تأليف كرده كه مبتنى است بر روايات ابن عبّاس . ( نقل به نگارش و گزينش از : « دائرة المعارف تشيّع » ، مدخل « ابن عبّاس » . ) نيز در بارهء ابن عبّاس بنگريد به : مقدّمهء مصحّح بر همين كتاب ( دقائق التّأويل ) . و همچنين : نقض ، عبد الجليل قزوينى رازى ، ص 284 ( 173 ) 4 / 6 « . . . از رسول - صلّى اللّه عليه و آله - شنيدم كى . . . » . در بحار الأنوار مىخوانيم : « . . . عن عكرمة أنّه قال : ما أنزل اللّه جلّ ذكره ( يا أيّها الّذين آمنوا ) إلّا و رأسها عليّ بن أبي طالب - عليه السّلام . » ( ج 35 ، ص 605 ، دار احياء التراث العربي و مؤسّسة التاريخ العربي ، بيروت ، چ 1 ) نيز : « . . عن عكرمة ، عن ابن عبّاس قال : ما نزلت ( يا أيّها الّذين آمنوا ) إلّا كان عليّ بن أبي طالب - عليه السّلام - رأسها و أميرها و شريفها ، و لقد عاتب اللّه أصحاب النبيّ - صلّى اللّه عليه و آله - فما ذكر عليّا الّا بخير . » ( همان جلد ، ص 611 ) نيز : « . . . من المناقب عن ابن عبّاس قال : قال رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - : « ما أنزل اللّه آية فيها ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) إلّا و عليّ رأسها و أميرها » . ( همان جلد ، ص 613 )