أصله واه ضعيف ؛ و معنى هار هائر يسقط بعضه على بعض ، يعنى « هار » كنارهء وادى بوذ كى از بسيارى سيل ( 477 ) بر يكديگر افتاذه باشد ، و هو اسم الفاعلين ، يعنى « هار » نام فاعلانست ؛ هار يهور ؛ و گفته‌اند : هار يهار بوذ ، الف بواو بدل كردند ، فقلب . « فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ » بيندازند آن بنا را در آتش دوزخ ؛ و گفته‌اند : فانهار البناء بالبانى و اهله ، يعنى بيندازند آن بنا با بنا كنندگان و اهل آن بدوزخ . جابر عبد اللّه انصارى گويذ - رضي اللّه عنه - : رأيت الدّخان من مسجد الضّرار حين انهار 2024 ، دوذى ديدم كى از مسجد ضرار برخاست در آن حالت كى بيفتاذ . « وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » راه ننمايذ خذاى - تعالى - كافران و منافقانرا . « لا يَزالُ 2025 بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ » . ابو على گويذ : « بنيان » مصدريست بدليل آنك « تا » دران دخول يافته است ، تقول : بنيانة ، و لو كان جمعا لم يدخله ، و اگر جمع بوذى « تا » در وى دخول نيافتى ، ثم يستعمل الاسم كضرب الأمير و نسج اليمين ، و في الآية مصدر ليصحّ عنه الخبر بالرّيبة ، و در آيت لفظ بنيان مصدرست تا خبر داذن از آن بريبت روا بوذ ، و روا باشذ كى اسم بوذ و مضاف محذوف باشذ اى بناء البنيان ؛ و معنى آيت اين است كى لا يزال ( 478 ) اعتقاد ايشان بر آن بوذ كى مسجد ضرار بنا كنند و در آنجا كفر و نفاق لازم دلهاى ايشان باشذ و مفارقت كفر و نفاق نكنند ، حتّى يموتوا ، تا بميرند . ابو على گويذ - در كتاب الحجّة - : لا يزال مراد بانى آن مسجد از آن بنا آن بوذ كى شكّى در دل مسلمانان اندازذ بظهور اسلام و ثبات نمايذ بر نفاق . « إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ 2026 قُلُوبُهُمْ » بالموت و البلى ، تا دلهاى ايشان منقطع شوذ بمرگ و پوسيذن در خاك ، و گفته‌اند : خراب كردن مسجد ايشان ترا ، عداوة في قلوبهم الى يوم القيمة ، موجب دشمنى است در دلهاى ايشان تا روز قيامت ؛ و گفته‌اند : لا يزال خرجى كه بر عمارة آن مسجد صرف كرده‌اند حسرتى است در دلهاى ايشان تا بميرند ؛ و گفته‌اند : ريبت ايشان خوف بوذ از مؤمنان چون نفاقشان ظاهر شذ . « إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ » ابن عيسى گويذ : « الّا » درين موضع بمعنى « حتّى » است ، لانّه استثناء من الزّمان المستقبل ؛ و گفته‌اند : استثناء منقطع است ؛ و گفته‌اند : « إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ » بالتّوبه فيفارقها الرّيبة ، يعنى تا دلهاى ايشان بتوبه شكافته شوذ و شكّ از آن مفارقت كند « وَ اللَّهُ ( 479 ) عَلِيمٌ » خذاى - تعالى - عالم است به نيّتهاء ايشان در ساختن آن مسجد و غير آن « حَكِيمٌ » درست گفتار و