عقل : العَقْل : به نيرويى كه آماده براى پذيرش علم است گفته مىشود نيز به علم و دانشى كه با آن ، نيروى باطنى انسان از آن سود مىبرد « عقل » گفته مىشود . از اين روى امير المؤمنين على عليه السّلام فرموده است . العَقْل عَقْلان * مطبوع و مسموع و لا ينفع مسموع * اذا لم يك مطبوع كما لا ينفع ضوء الشّمس * و ضوء العين ممنوع . ( عقل دو گونه است ، عقل طبيعى و فطرى ، و عقل اكتسابى از مسموعات ، هر گاه عقل فطرى در انسان نباشد عقل اكتسابى و شنيده‌ها سود نمىدهد چنان كه نور خورشيد به چشمى كه نور ندارد بهره نمىدهد ) « 1 » . پيامبر ( ص ) به عقل فطرى اين چنين اشاره كرده است كه : « ما خلق اللّه خلقا أكرم عليه من العقل » . ( خداوند هيچ آفريده‌اى را گرامىتر از عقل نيافريده ) . و در بارهء عقل مسموع و اكتسابى پيامبر ( ص ) اشاره كرده است كه : « ما كسب احد شيئا أفضل من عقل يهديه إلى هدى أو يردّه عن ردى » . ( هيچ احدى چيزى را با فضيلت‌تر از عقلى كه او را به سوى خوبى هدايت مىكند و از بدى برمىگرداند كسب نكرده است ) .

--> ( 1 ) در نهج البلاغه ( حكمت 338 ) روايت فوق چنين آمده است « و قال عليه السّلام ، العلم علمان مطبوع و مسموع و لا ينفع المسموع اذا لم يكن المطبوع » ولى چون خداوند در بارهء انسان مىفرمايد شما از رحم مادرانتان خارج مىشويد در حالى كه : ( وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ - 78 / نحل ) از مفهوم اين آيه به نظر مىرسد كه روايت راغب كه آن را - العقل عقلان - ذكر كرده است - صحيحتر باشد زيرا - علم مطبوع - هم بايستى مبتنى بر - عقل مطبوع - باشد و گر نه علم چه مطبوع و چه مسموع بدون زير ساز عقلى بى اساس است و در حديثى هم آمده كه پيامبر ( ص ) فرمود : عقل چيزى است كه با آن خداى پرستش مىشود و سعادت رضوان كسب مىشود .