97 - الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ . عرب‌هاى بيابان‌نشين كافرتر از ديگر كافران و منافق‌تر از ديگر منافقانند ! و سزاوارترند كه حدود و اندازه‌هاى دين و معانى آنچه خدا فرستاده بر رسول خويش ندانند ! و خداوند دانا است و راست‌دان . 98 - وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ . از منافقان عرب كسى است كه زكات مىدهد ولى آن را تاوانى از ناكامى و دشوارى خود مىداند و براى شما انتظار روز دشوار و بد دارد درحالىكه بر خود آنان گردش روزگار بد افتاد ! و خداوند شنوا و دانا است . 99 - وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ قُرُباتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَ صَلَواتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّها قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ . و از عربهاى حضر ( شهرى ) كسى است كه به خداى و روز رستاخيز ايمان دارد و زكاتى كه مىدهد وسيلهء نزديكى به خدا و درود بر رسول خدا مىداند و مىجويد ! آرى ، آن راه نزديكى به خداوند است و خداى آنان را در بخشايش و رحمت خود در آرد كه خداوند آمرزنده و مهربان است . ( تفسير ادبى و عرفانى ) 90 - وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ . آيه . در جنگ تبوك دو گروه نرفتند گروهى منافقان و گروهى مؤمنان ، منافقان چون ظاهر به خلاف باطن نهادند خداوند فرمود : اى محمّد به آنها بگو عذر دروغ منهيد و بهانهء باطل مياريد كه از شما راست نيايد ، آن كس كه در ازل كژ آفريده شده راست كى گويد ؟ تناب گسسته چه بار كشد ؟ چراغ كشته چه روشنائى دهد ؟ گروه ديگر مؤمنانند ، عنايتيان حضرت و برداشتگان لطف خداوندند كه ايشان را خود با عذر دادن نگذاشت ، بلكه ايشان را به نيابت بداشت و عذر بنهاد كه بر ضعيفان و پيران فروريخته و درويشان شكسته هيچ حرج نيست و نشستن ايشان به عذر ناتوانى است ، پس آن را تبعت نيست ، و اعتقاد ايشان اين است كه اگر قدرت بودى و ساز و برگ بيرون شدن آماده شدى ، به صحبت رسول آن را غنيمت شمردى و بذل جان در راه خدا بر ايشان آسان بودى . خداوند هم آن اعتقاد و صفاى دل آنان را پسنديد و بر ضعف و عجز آنان رحمت كرد و ايشان را عذر بنهاد ، به شرط آنكه نصيحت و خيرخواهى بازگزينند . نصيحت مر خداى آنست كه در او به راستى و پاكى سخن گوئى و از هرچه ناسزاست او را منزّه و مقدّس دانى ، در راه معاملت به‌اندازهء طاقت از روى تعظيم او را عبادت كنى و مردم را به دين او ارشاد نمائى و نعمتهاى خداى را به ياد ايشان دهى . نصيحت مر رسول خداى آنست كه او را به دل دوست دارى و طاعت او فرض دانى و به گفتار و كردار و مال و دين وى را يارى دهى و اهل بيت او را دوست بدارى . 91 - . . . ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ . آيه . بر محسنان و نيكوكاران ، هيچ راه ملامت و عتاب نماند كه احسان ايشان راه هر عتابى را بر ايشان فروبست ! مطابق حديث نبوى احسان اين است كه خدا را پرستش كنى گويا كه او را مىبينى و اگر او را نبينى او تو را مىبيند و اين حديث اشارت است به ملاقات دل با حق و معارضهء سرّ با غيب ، و مشاهدهء جان در منزل عيان ، و حثّ و ترغيب بر اخلاص در عمل و كوتاه كردن امل و وفاى به پذيرفته‌شدهء روز اوّل .