عبد الله بن محمد ابن ناقيا ( ابن ناقيا البغدادي ) ( مترجم : ميرلوحى )
40
الجمان في تشبيهات القرآن ( فارسى )
با احسان و كرم و مهربانى و رأفتش ، اميدوارى بسوى ذاتش را دوستدار است ، و خداى ما را كافى است ، و نيكو صاحب اختيارى است . ابن ناقيا در اين كتاب همان روشى را كه از ابو عبيده ، و شريف رضى يافتيم ، پيش گرفته است ، پس وى تشبيه را ( در قرآن ) بر حسب ترتيب سورهها ، و آيهها مورد بررسى قرار مىدهد ، و نزد هر آيهاى كه در آن اين فنّ بلاغى وجود دارد ، تأمّل مىكند ، و به شرح و توضيح تشبيه آيه ، و مقايسه آن با تشبيهات ديگر مىپردازد ، و براى آن از اشعار عرب شاهد مىآورد . در آغاز كتابش مىگويد : « سپاس مر خداى را كه بر بندهاش كتاب ( قرآن ) را فروفرستاد ، و آن را هيچ كجى ننهاد ، و آن كتابى مستقيم است . و درود خدا بر سرور ما محمّد و ال او باد و سلامش باد سلامى . تشبيهات نوعى مستحسن از انواع بلاغت است ، و بتحقيق در كتاب خداى - تعالى - تشبيههايى وارد شده كه ما آنها را در اين كتاب بيان مىداريم ، و معانى آنها را روشن مىگردانيم ، و به مقام رفعت آن توجّه مىدهيم » . وى در اين مقدّمه از چگونگى تشبيه سخن به ميان آورده ، و بيان داشته كه تشبيه چيزى به چيزى ، گاهى در صورت و شكل ، و گاهى در حركت و كار ، و زمانى در رنگ و فام ، و وقتى در اصل و ذات است . وى بيان داشته كه تشبيه را ابزارهايى ( ادواتى ) است و از جمله آنها است : كاف ، و كأنّ ، و مثل ، و شبيه و مانند آن . ( و بيان داشته ) چه بسا با به كار بردن مصدر ، از اين ادوات بىنيازى حاصل مىشود ؛ مانند : خرج خروج القدح ( : همانند تير بيرون شد ) و « طلع طلوع الفجر ( : همانند خورشيد برآمد ) » ، و « مرق مروق السّهم ( : همانند پيكان بشكافت ) » ، وى بيان داشته كه مانند اين تشبيه در تنزيل ( قرآن ) بسيار نيست ، و همانا عموم تشبيهات قرآن همراه با ادوات است . و پس از آن كه از اين مقدّمه كوتاه فراغت يافته ، به سخن از تشبيهات قرآن