[ تشبيه در سورهء الرحمن ] ( بيان ) گفتار خداى - عزّ و جلّ - : خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ « 1 » : يعنى آن صلصال ( : گل خشك ) در خشكى همانند آجر است . هرگاه صداى چيزى را بشنوى و برخى از اجزاى آن كنار برخى ديگر باشد گفته مىشود : « صلّ الشىء و صلصل » . « جرير » در حالى كه سخن از « زبير » به ميان آورده ، گفته است : [ از بحر كامل ] 854 لو كان لبّس خيله بحبالنا * لسمعت من وقع الحديد صليلا « 2 » و خدا در جاى ديگر گفته است : إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ « 3 » ، و گفته است : وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ « 4 » و گفته است : إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ « 5 » . و تعبير از اين امور گوناگون است ، و در معنى به يك اصل بازمىگردد . پس

--> ( 1 ) - سورة الرحمن ( 55 ) آيهء 14 . ( 2 ) - در نسخه اصل چنين است ، اما در ديوان ، ص 455 ، به اين عبارت ضبط شده : لو كنت حين غررت بين بيوتنا * لسمعت من صوت الحديد صليلا ( 3 ) - سورة الصافات ( 37 ) آيهء 11 . ( 4 ) - سورة الحجر ( 15 ) آيهء 26 . ( 5 ) - سورة آل عمران ( 3 ) آيهء 59 .