درد استخوان و تحليل اورام صلبه و با شراب جهت اوجاع مفاصل و با سركه و آب حىّ العالم نيز مجرب و حمول آن با روغن كهنهء كوسفند جهت اسقاط دانهء بواسير و درد آن مجرب و زرور آن مجفف زخمهاى كهنه خوردن نيم درهم آن با زنجبيل و فودنج و زيره و هم‌چنين با شير تازه و فاينذ تا سه روز بغايت محرك باه است و ترياق جميع مفاصل است خصوصا در وقت ريزش نوازل و سورنجان بسيار مرخى معده و مورث مغص و مضعف معده و جكر و مصلحش كثيرا و شكر و زعفران و قدر شربتش از مفرد آن با زعفران يك درم و با ادويه نيم درهم تا نيم مثقال و بدلش مستعجله است و سزاوار است استعمال آن از براى اوجاع مفاصل با وزن آن زنجبيل و فلفل كه مقوى فعل اويند در اوجاع مفاصل بدل آن به وزن آن حنا و نصف وزن آن و مقل و بوئيدن كل آن مفتح سدهء دماغ و محلّل رياح و درد سر بارد است و رافع ازيّت سميت سياه و سرخ آن اكر كسى خورده باشد قى فرمودن بشير كاو تازه دوشيده و خورانيدن فادزهر آنست [ فصل در بيان حبوب سورنجان ] حب سورنجان كه نقرس را نفع بخشد و درد را در ساعت تسكين دهد صنعت آن سورنجان مصرى سفيد بيست درم انيسون زيرهء كرمانى فلفل سفيد دارفلفل مغز حب القرطم از هريك چهار درم مصطكى شش درم اجزا كوفته و بيخته باب رازيانه سرشته حب سازند شربتى از يك درم تا سه درم باب مطبوخ زيره حب سورنجان معمول با حنا مسهل بلغم و سودا و صفرا و امراض حادث از اينها را دافع و مفيد است صنعت آن سورنجان مصرى سفيد به وزن كل اجزا كه ذكر مييابد هليلهء سياه ده درم پوست بليله املهء منقى شيطرج هندى زنجبيل در فلفل نمك هندى از هريك سه درم صبر زرد سقوطرى سى درم صعتر فارسى پوست بيخ كبر مقل ازرق برك حنا خشك از هريك دو درم ادويه كوفته و بيخته در شراب خيسانيده و سرشته خمير كرده حبوب سازند حبهاى كوچك با آنچه مناسب دانند فرو برند حب سورنجان نافع جهت نقرس و وجع و ركين و مفاصل صنعت آن سورنجان مصرى سفيد فاشره كه معروف بهزارچشان است از هريك يك درم زيرهء كرمانى دارچينى صعتر فارسى زراوند مدحرج زنجبيل برك كبر رماد الخطاطيف از هريك يك درم ادويه كوفته و بيخته با شراب سرشته حبوب سازند حبوب صغار شربتى از دو درم تا يك مثقال با ماء الشّبت فرو برند و اكر خواهند بعنوان سفوف با ماء العسل كه شبت در آن جوشانيده باشند دو ملعقه و زيت يك ملعقه بياشامند حبّ سورنجان ديكر مسهل اخلاط است از مفاصل صنعت آن بنسخهء حكيم صالح خان ره سورنجان مصرى سفيد انيسون پوست هليلهء زرد پوست هليلهء كابلى بوزيدان از هريك چهار مثقال صبر سقوطرى تربد سفيد مدبر از هريك شانزده مثقال سقمونياى مشوى مقل ازرق از هريك دو مثقال مقل را در آب كند تا حل كرده باقى ادويه را كوفته و بيخته بان سرشته حبوب سازند شربتى يك درم حبّ سورنجان بنسخهء ابن جزله كه در منافع قريب بانست صنعت آن سورنجان مصرى يك‌صد درم قنطوريون دقيق پنج درم تربد سفيد مدبّر هفت درم سكبينج چهار درم عاقرقرحا دو درم صبر سقوطرى شش درم شحم حنظل غاريقون هش سفيد فوة الصبغ از هريك سه درم كوفته و بيخته باب كرنب سرشته حبوب سازند هر حبّى به قدر فلفلى شربتى از دو درم تا سه درم حب سورنجان اوجاع مفاصل و نقرس و عرق النّسا را بغايت نفع دارد و در به دو علت توان داد صنعت آن سورنجان سفيد پوست هليلهء زرد از هريك بيست درم صبر سقوطرى چهل درم ادويه كوفته و بيخته بعصارهء برك عنب الثعلب سرشته حبوب سازند شربتى دو درم و نيم [ حب سورنجان ديگر مسمّى بحبّ سورنجان كبير ] حب سورنجان ديكر مسمّى بحبّ سورنجان كبير امراض باردهء مذكوره خصوصا نقرس را مفيد است صنعت آن سورنجان ماهى زهرج بوزيدان از هريك پنج درم ايارج فيقرا تربد سفيد مدبر از هريك ده درم شحم حنظل قنطوريون دقيق از هريك پنج درم افربيون دو درم شيطرج زنجبيل فلفل خردل جندبيدستر از هريك يك درم ادويه كوفته و بيخته حبوب سازند هر حبى به قدر فلفلى شربتى از يك درم تا دو درم و اين حب را مقيم الزمن نيز نامند و كاهى سقمونيا و حلتيت و جاوشير و قنه نيز از هريك يك درم زياده ميكنند جهت زيادتى تقويت حبّ سورنجان جهت نقرس بارد و دفع درد ورك نافع صنعت آن سورنجان بوزيدان ماهى زهرج قنطوريون دقيق از هريك يك درم مقل شحم حنظل از هريك ثلث درم افريبون جندبيدستر جاوشير حلتيت قنه از هريك ربع درم سقمونيا زنجبيل خردل شيطرج هندى فلفل از هريك دانكى ايارج فيقرا تربد سفيد مدبّر از هريك يك درم ادويه كوفته و بيخته حبوب سازند جمله اقويا را يك شربت كامل و متوسّط را دو شربت و صغار را سه يا چهار است حب سورنجان ديكر نقرس بارد را نافع است صنعت آن سورنجان صبر از هريك يك درم سقمونياى مشوى ربع درم تخم كرفس نيم درم كوفته و بيخته حبوب سازند جمله يك شربت كامل است حبّ سورنجان ديكر جهت علّت مذكوره نافع صنعت آن سورنجان صبر سقوطرى از هريك يك درم سقمونيا ربع درم كل سرخ يك دانك كوفته و بيخته حبوب سازند جمله يك شربت كامل است مر اقويا را حبّ سورنجان مفاصل و عرق النّسا و نقرس و وجع ورك را نافع است صنعت آن سورنجان پنج درم قنطوريون دقيق سكبينج از هريك دو مثقال تربد سفيد مدبّر چهار درم عاقرقرحا يك مثقال صبر سقوطرى سه درم شحم حنظل فوه غاريقون هش سفيد از هريك يك درم و نيم كوفته و بيخته حبوب سازند به قدر فلفلى شربتى از دو درم تا سه درم حبّ سورنجان جهت امراض مذكوره نافع صنعت آن سورنجان سفيد پوست هليلهء زرد صبر سقوطرى اجزا مساوى كوفته و بيخته حبوب صغار سازند شربتى از يك درم تا سه درم [ حب سورنجان مسمّى بحب العاقيه ] حب سورنجان مسمّى بحب العاقيه جهت امراض مذكوره و صداع و شقيقه و ثقل سر و وجع عين نافع صنعت آن سورنجان پوست هليلهء زرد از هريك يك درم تربد مدبّر دو درم كل سرخ بنفشه افتيمون ملح هندى انيسون سقمونياى مشوى بوزيدان مقل غاريقون سكبينج از هريك دو ثلث درم اجزا كوفته و بيخته حبوب صغار سازند بدانكه حبوبى كه جهت اوجاع مفاصل و نقرس و غيرها است سازند بايد كه بسيار كوچك باشد تا زود منحل كشته باعماق اعضا برسد بخلاف حبوبى كه از براى امراض راس است چنانچه به تفصيل در صدر مبحث حبوب ذكر يافت دواء السّورنجانات دواء السّورنجان از براى اوجاع مفاصل و عرق النّساء و نقرس و غيرها صنعت آن بنسخهء شيخ الرئيس ره در معالجات قانون در اوجاع مفاصل بكيرند سورنجان زيرهء كرمانى زنجبيل از هريك يك درم صبر سقوطرى دو درم و نيم كوفته و بيخته با طبيخ شبت بياشامند جمله يك شربت كامل است اقوبا را و در وقت درد را ساكن ميكرداند [ دواء السورنجان ديگر منسوب به يحيى بن خالد بغايت نيكو اثر و مجربست ] دواء السورنجان ديكر منسوب به يحيى بن خالد بغايت نيكو اثر و مجربست از براى اوجاع مفاصل و نقرس و وجع ورك صنعت آن سورنجان مصرى سفيد ده درم سناء مكى پنج درم زنجبيل زيرهء كرمانى دارفلفل از هريك دو درم كوفته و بيخته بعسل سرشته شربتى دو مثقال باب نيم كرم و اكر بر سبيل سفوف يا حبوب خورند شربتى يك مثقال آنچه مناسب باشد كافى است دواء السّورنجان كه جهت امراض مذكوره نافع است صنعت آن سورنجان مصرى دوازده درم حبق نهرى سه درم فلفل زيرهء كرمانى از هريك چهار درم ادويه را كوفته و بيخته يك درم تا يك مثقال آن را با ماء العسل بياشامند دواء السورنجان كه نزد شدت وجع چون استعمال نمايند تخفيف و تسكين بخشد صنعت آن سورنجان سفيد نبات هر دو مساوى كوفته و بيخته شربتى سه درم با آب سرد بياشامند و اكر زنجبيل و فلفل بيفزايند براى تقويت عمل نيكو است دواء السّورنجان كه همين فايده بخشد صنعت آن سورنجان سفيد يك درم شيطرج هندى دو دانك شكر سفيد يك درم و نيم جمله يك شربت است باب نيم كرم دواء السّورنجان ديكر