بستاني آنست * طبيعت ان * كرم و خشك است در اول سوم و بعضي در دوم كفته و كرمي كل ان زياده از ساير اجزاى ان * افعال و خواص و منافع آن * محلل و جالي و با قوت ترياقيت و مفتح سدد دماغي و كبدى و منقي دماغ و جهت ام الصبيان و امراض باردهء دماغي و اعصاب و درد دندان و تقويت معده و جكر و وجع فواد و تقويت باه و آوردن نعوظ و جهت بواسير و جراحت رئه و يرقان و استسقا و ادرار بول و حيض و فضلات و اسقاط جنين و تفتيت حصاة و رفع قولنج و دفع سموم نافع است * امراض الفم و القلب و المعدة و المفاصل و غيرها * مضمضه به آب بيخ آن جهت درد دندان بارد و شرب يك درم آن مقوى قلب بارد المزاج و مورث ثوران غضب در محرور المزاج و چهار درم از آب برك آن به آب كرم مقئ قوى و ضماد آن جهت درد مفاصل و عرق النسا و تقرس و خنازير و بر كمر جهت تقويت باه و نعوظ مفيد و حمول بيخ آن مسقط جنين و معين بر حمل عاقر و شرب آب برك كوبيدهء آن جهت اخراج جنين و رفع احتباس حيض مؤثر مقدار شربت از آب كل و برك و بيخ آن تا چهار مثقال و از جرم آن يك مثقال بدل آن يك و نيم وزن آن سليخه و ربع وزن آن زعفران است مصر محرور المزاج مصلح آن سكنجبين و مضر سپرز مطلقا و سپرز محرور المزاج را خصوصا و مصلح آن فانيذ و عسل و سكنجبين و از خواص آن آنست كه مكس بر كل آن نمىنشيند و از دود آن موش و چلپاسه مىكريزد * ااردتوله * بمد الف و سكون را و دال مهملتين و ضم تاى مثنات فوقانيه و سكون واو و فتح لام و ها * ماهيت آن * صاحب برهان قاطع كفته آشى است مانند كاچي كه از آرد مىپزند و بيشتر مردم درويش و فرومايه مىخورند و بعربي آن را محنات نامند بدانكه محنات غير اين است چنانچه ان شاء اللّه تعالى در حرف الصاد خواهد آمد * اارغيس * بمد الف و سكون راء مهمله و كسر غين معجمه و سكون ياى مثنات تحتانيه و سين مهمله در آخر به زبان اهل دمشق و مصر عود الريح و بفارسي پوست بيخ زرد شده نامند * ماهيت ان * پوست بيخ انبرباريس است كه بفارسي زرشك نامند * طبيعت ان * كرم در اول و خشك در دوم * افعال و خواص ان * با قوت بارده و قابضه و مانع تعفن اخلاط و مفتح و با قوت رادعه و قلاع و استرخاى لثه و ضعف باصره را نافع و مجفف قروح است * امراض العين * قطور خيسانيدهء آن و بدستور جوشانيدهء آن در كلاب جهت تجفيف رطوبات سائله از چشم و رفع بقاياى رمد مزمن بغايت مفيد و اكر پيش از حدوث رمد در چشم كشند حفظ صحت آن نمايد و اهل مصر بدل ماميران در امراض عين مستعمل دارند و اكتحال آن مقوى باصره و عصارهء مطبوخ معقود آن در افعال مانند حضض هندى است الفم مضمضه به آب طبيخ ان جهت قلاع خبيثهء بن دندان و در دندان و تقويت لثه مفيد * اعضاء الغذاء و الامعاء * آشاميدن طبيخ آن با شراب جهت امراض مذكوره و جرم آن با شراب جهت درد جكر بىتب و به آب سرد با تب و حقنه بطبيخ آن منقي چرك و قرحهء امعا و طبيخ آن جهت رفع كرم جكر كوسفند مجرب مقدار شربت از جرم آن دو مثقال و از طبيخ آن تا سي درم بدل آن ماميران چيني و حضض هندى است در امراض عين و بعضى حضض مكي كفته‌اند مضر صاحب سرفه مصلح آن عسل است و عصارهء مطبوخ منعقد آن در افعال مانند حضض مكي است و شيخ الرئيس نوشته كه بعضى كفته اند كه چون بيخ آن را سه مرتبه بر شكم زن حامله بزنند و يا لطوخ بر ان نمايند اسقاط جنين كند و جهت سيلان دم از اسفل نافع * اازاد درخت * با الف ممدوده و فتح زاى معجمه و الف و دال مهمله و خا و تاى مثنات فوقانيه * ماهيت ان * درختى است عظيم ثمر آن شبيه بزعرور است و زردرنك و تلخ و خوشه‌دار و تخم آن مانند تخم زعرور و يك عدد و خياره‌دار شش پره و در آخر بهار مىرسد و مدتي تا زمستان در درخت مىماند و برك ان سبز املس با اندك سياهي شرنه‌دار و اندك طولانى و تلخ