باقي مىماند و مرتك كه مردارسنك باشد قوت آن تا سالهاى بسيار باقي مىماند و همچنين اقليميا و مرقشيمشا و توتيا و اما حجر فادزهر يعني فادزهر معدني خطائي و قندهارى و انواع خوشرنك و خوشبوى املس آن نيز مدتى مديد قوت آن باقي مىماند و اما لؤلؤ مدت بقاى قوت آن از ان كمتر است و ما دام كه آب و رنك و صفا در ان باقي است نيكو است و اما اطيان طيب الروايح مانند طين داغستاني و مختوم و آنچه بدان هر دو ماند مدت بقاى فوت آنها از لؤلؤ كمتر است و كل احجار و اطيان را چون بسايند و مدتي بر آنها بكذرد قوت آنها ضعيف و زائل مىكردد و رفته‌رفته مثل احجار و اطيان ديكر مىشوند بحسب مراتب خود ما و آنچه صاحب رايحه است ما دام كه رايحه با آن باقي است قوى است پس بدستور ضعيف و باطل مىكردد و مثل سائر احجار و اطيان مىشوند و اللّه اعلم * فائده بدانكه * اكثرى برانند كه مادهء بسائط متطرقات زيبق و كبريت است پس هر كاه آن هر دو در نهايت خوبى جوهر و صفا باشند و كبريت در قوت ناريت صابغه و غالب باشد در معدن صورت ذهبي بران مركب از مبداى فياض جل ذكره فايض مىكردد و ذهب تكون مىيابد و اكر زيبق غالب باشد با قوت بارده صورت فضي مىيابد و فضه متكون مىكردد و چون اجزاى ردى الجواهر باشند و كبريت كمتر و با قوت مائيه صورت قلعي مىپذيرد و هركاه رداءت جوهر بيشتر باشد صورت اسربي مىيابد و اكر زيبق جيد الجوهر بود كه مانع ظهور اسباب صابغه باشد بالتمام هرچند آن اسباب وافر باشند صورت نحاسي مىيابد و چون به اين حال يبوست شديده بران غالب باشد صورت روى توتيا كه خارصيني نيز نامند مىپذيرد و اكر كبريت جيد الجوهر و زيبق ردى الجوهر باشد با عدم اسباب صبغ صورت حديدى برو فايض مىكردد و اهل صنعت كيميا را عقيده آن است كه انقلاب بعضي به بعضي باعمال مخصوصهء مدونه در كتب خود كه رفع بدى جوهر هريك شود ممكن است اما شايد اين سخن توهمي بيش نباشد زيرا كه انقلاب حقائق محال است و همچنين احجار نفيسهء غير متطرقه مانند ياقوت و الماس و زمرد و غيرها نيز اصل و ماده و بسائط آنها زيبق و كبريت است باختلاف مراتب از صفا و كدورت و غيرها و اللّه اعلم و همچنين اكر زيبق جيد و نيكو باشد و ليكن كبريت ناصاف باشد تركيب غير محكم يعنى حافظ صورت نوعيهء خود مدت مديد نتواند بود و اكر هر دو جيد و صافى باشند محكم التركيب كردد يعني حافظ صورت خود مدت مديد بود و اللّه اعلم * اما ادويه نباتيه * پس آنها يازده صنف‌اند زيرا كه يا از قبيل صموغ و يا عصارات و يا ازهار و فقاح و يا ادهان و يا البان و يتوعات و يا اوراق و يا ثمر و يا به زور و يا اغصان و يا اصول و لحا و قشور و امثال اينهااند پس صموغ مانند صمغ عربي و كثيرا و اشق و جاوشير و سكبينج و لك و دم الاخوين را مثال اينها مدت بقاى قوت آنها تا سه سال است و اما عصارات مانند اقاقيا و حضض هندى و مكي و افيون باصطلاح قديم كه عصارهء خشخاش برى بوده و كات هندى و دم الاخوين بقول صاحب خلاصة التجارب كه عصارهء ابو خلسا است از آنها كمتر و اما ازهار و فقاح كه كلها و شكوفه‌ها باشند مانند بنفشه و نيلوفر و ورد احمر و كل كاوزبان و فقاح اذخر و قيصوم و امثال اينها و اوراق مانند سنامكى و كاوزبان و ماذريون و ساذج هندى و ورق الآس و پرسياوشان و امثال اينها نيز بحسب قوت و ضعف خود يك سال نهايت تا دو سال قوت آنها قوى مىباشد پس ضعيف و باطل مىكردد و اما البان و يتوعات مانند سقمونيا و فرفيون و افيون و امثال اين‌ها پس سفمونيا قوت آن تا بيست سال باقي مىماند و بعد از ان ضعيف مىكردد و رفته‌رفته باطل مىشود و فرفيون تا چهار سال و افيون تا پنجاه سال قوت آن باقي مىباشد و زياده نيز كفته‌اند و بالجمله اكثر البان قوت آنها تا قريب بده سال باقى مىماند اما ادهان مانند زيت و دهن بلسان و قنه و قطران و مانند اينها پس باردهء آنها به زودى فاسد مىكردد خصوص رطبهء آنها كه در يك دو سه اسبوع و حارهء رطبه و يابسهء آنها بمراتب