دواى مقوى و يا غذاى صالح خصوصا لطيف دفعة تقويتي در بدن حاصل مىكردد و اما تاثير و احداث غذا تقويت بدن را دفعة واحدة به مجرد ورود در معده دو وجه است يكي آنكه اجزاى لطيفهء آن بواسطهء رطوبات بدنيه و حرارت و قوى و ارواح و اتصال و اتحاد ايشان باهم دفعة به تمام بدن مىرسد و باعث تقويت قوى و ارواح مىكردد و دوم آنكه طبيعت مدبرهء حاميهء بدن آنچه از غذا آماده و ذخيره نكاه داشته است كه اندك‌اندك صرف بدن نمايد در هنگام فقدان آن و چون غذاى تازه وارد بدن شود و مطمئن كردد آن را كه ذخيره دارد زياده به صرف آورد و موجب تقويت بدن شود و اللّه اعلم * و اما در ترياق الافاهى * و آنچه در ان لحوم افاعي است شايد با امور مذكوره امرى ديكر نيز باشد و آن جذب لحم افعي است سميت را بسوى خود و ازين جهت است كه تاكيد و مبالغه بسيار نموده‌اند كه در هنكام كرفتن افعي و حين قطع سر و ذنب ان بايد كه اذيت به او نرسد و زخمي و لاغر نكردد و در هنكام كمال قوت آن را بغضب درآورند تا تمام زهر آن بسر و ذنب آن آيد و بسرعت تمام و بيك‌ضربت آن هر دو را جمع نموده قطع نمايند كه دفعة منفصل كردند و سميت مطلقا در بدن آن سرايت ننمايد زيرا كه اكر سميت در ان بماند هرچند اندك باشد بدان سبب ضرر مىرساند و نيز جذب سميت را كما ينبغى نخواهد كرد و علت اين جذب سميت نيز بمناسيت لحم آنست بسم مانند جذب اجرام عصارات رطوبات و لطائف معصورات و ادهان را به زودى بسوى خود و اين امرى است بين و محسوس و لهذا آزموده‌اند كه بعد از طبخ مطبوخات و ماليدن اجرام آنها به زودى بايد كه صافى نمايند و لطائف و جواهر را از كثائف و اجرام آنها جدا كنند و الا باز آنها را به خود مىكشد و نيز به جهت زيادتي تاثير و تقويت و اعانت بر امور مذكوره تخمير اجزاى ترياقات خصوص ترياق الاقاعى را بخمر عنبي مىنمايند تا بسرعت تمام نفوذ و غوص در اعماق بدن نموده سميت را جذب و دفع نمايد و لهذا بعد تناول آن اولا بدن كرم مىكردد و بعد از ان عرق لزج بدبو دفع مىشود و اكثر آنست كه بول و براز تيز بدستور مذبور بدبو مىباشد پس صحت مىيابد * فائدة * بدانكه بعضى كفته‌اند كه اطلاق فادزهر بر ادويهء مفردهء مطبوعهء حجريه كه در جوف حيوانات مانند تيس و كاو كوهى و ميمون و غيرها متكون مىكردد و بر معدنيات نيز و ترياق بر ادويهء نباتيهء مفرده مانند جدوار و حب الغار و ادويهء مركبهء مصنوعه مانند ترياق الافاعي و مثروديطوس و ترياق ثمانيه و اربعه و غيرها كه مزاج ثانوى تركيبى يافته‌اند اولى و انسب مىنمايد و بعضى بالاشتراك كفته‌اند يعنى اطلاق يكى بر ديكرى جائز و مستعمل است و اللّه اعلم * و اما تأثير سم * بامور مذكوره بمضادت و قهر و غلبه و افساد و ابطال و اقناى حرارت غريزيه و قوى و ارواح و رطوبات است و كريزانها هربا عن الضد بسوى مبدأ و يتبوع خود كه قلب باشد و اخماد و خاموش شدن آنها در ان بانقباض مجارى و اقضيه و لهذا در ان حين رنك بشره و سائر بدن زرد و رفته‌رفته كبود و سياه و حرارت آن مبدل به برودت مىكردد و صاحب اخوان الصفا نوشته كه سموم دو نوع است حار و بارد اما سموم حاره پس افعال آنها در بدن بعنوان اذابهء رطوبات و فانى نمودن آنها است و دبيب آنها مانند دبيب زعفران است در آب كه در يك لحظه تمام اب را رنكين مىكرداند و متغير مىسازد و اما سموم بارده پس فعل و تاثير آنها در بدن بعنوان تجميد و انعقاد خون و رطوبات ارواح لطيفهء اعضا است كه قوام حيوة و صحت مزاج بدان است و دبيب آنها مانند انفحه و مايه است كه چون بر شير زنند آن را منعقد و بمته مىسازد در اندك زماني و فعل و تاثير فادزهرات و ترياقات برعكس آن است و دبيب آنها مانند رسيدن ترشيها اخت برنك زعفران و معصفر كه به زودى آن را فاسد مىسازد و باطل مىكرداند فعل آن را * و اما تاثير سائر ادويه *