* اتيس * بفتح همزه و كسر تاى مثناة فوقانيه و سكون ياى تحتانيه و سين مهمله لغت هنديست * ماهيت آن بيخ كياهى است هندى به طول يك انكشت و كوتاه‌تر از ان و اندك باريك ظاهر آن اغبر و باطن آن سفيد فى الجمله شبيه بزراوند طويل باريك كوچكى و طعمى و رايحهء غالب ندارد و بعضى آن را سه قسم كفته‌اند يك قسم مسمى اتيس است و قسم دوم به پرت بهكا و قسم سوم به سيام كن و بعضى دو قسم كفته‌اند سفيد و سياه طبيعت آن كرم در دوم و خشك در اول و با رطوبت فضلي * افعال و خواص ان مقوى باه و هاضم طعام و حابس اسهال و دافع بلغم و صفراى فاسد و مانع فساد آن و بواسير و استسقاى زقي حادث از ان هر دو خلط را نافع * فصل * الالف مع الثاء المثلثة * اثل * بفتح همزه و سكون ثاى مثلثه و لام بلغت عربي اسم نوع بزرك درخت كز است و بهندى جهاؤ نامند * ماهيت آن نباتيست ما بين شجر و كياه و برك آن ريزه و خشن جالينوس كفته كه نوعى از طرفا است و صاحب نهايه كفته درختى است شبيه بطرفا و از ان بزركتر و اسحق بن عمران كفته درختى است عظيم با شاخهاى بسيار و سبز ملمع بحمرت و بركهاى آن ريزهء سبز شبيه ببرك طرفا و طعم آن عفص بىكل و ثمر آن بر كرههاى شاخهاى آن مىرويد به مقدار نخودى رنك آن اغبر مائل بزردى و در اندرون آن دانه‌هاى ريزه بهم چسپيده مىباشد و آن ثمر را عذبه نامند و در تابستان مىرسد و آن را بهندى ننهي مائين و چهوتي مائين كويند * طبيعت آن در اول سرد و در دوم خشك و با قوت قابضه و اندك ملوحت و مرارت و ثمر آن در دوم سرد و در سوم خشك و توهم كرده كسى كه آن را كرم در دوم دانسته * افعال و خواص و منافع آن اما برك و شاخ آن جالى و مفتح سدهء طحال و مقوى جكر و ملين ورم آن و جهت جذام و منع سفيد شدن موى و درد دندان نافع چون مضمضه به آن نمايند و كرفتن دود و بخار آن لقوه را نافع و آشاميدن مطبوخ بيخ و شاخ و برك آن جهت دفع سدهء سپرز و ورم آن و جذام و سفيدى موى نافع و طبيخ آن در سركه و شراب جهت تقويت جكر و تليين ورم آن و ضماد آن جهت تحليل ورم جكر و تدخين آن تا هفت دفع جهت لقوه و سقوط دانه‌هاى جدرى كه آبله نامند و بواسير و جوششهاى ريزه كه آب از ان تراوش نمايد و خاكستر و آب طبيخ آن جهت خروج مقعده و تقويت مو نافع و در قطع خون همه اعضا ذرور خاكستر آن مجرب مقدار شربت از طبيخ آن تا چهل و پنج مثقال و از عصارهء آن تا سى مثقال مضعف معده مصلح آن صمغ عربي بدل آن جوز السرو است و اما ثمر آن رادع مواد و مقوى چشم و لثه و معده و جكر و سپرز و مانع نفث الدم و سيلان خون و انصباب نزلات و اسهال صفراوى و رطوبي و رافع يرقان و رطوبت رحم و چون در كلاب بخيسانند و صاف نموده در چشم بچكانند جهت ردع مواد و تقويت احفان و حدت بصر مفيد و مضمضه بطبيخ آن و بدستور خائيدن آن جهت تقويت لثه و تاكل اسنان و حركت آنها و آشاميدن آن جهت نفث الدم و ربو و درور حيض و بواسير و سيلان خون از هر عضو كه باشد و منع انصباب نزلات و اسهال صفراوى و رطوبي و قطع آنها نافع و طبيخ يك اوقيهء آن و نقوع آن در آب كرم با شكر جهت رفع يرقان و كزيدن رتيلا و جرب رطب و رطوبات رحم و در مزاج اطفال جهت رفع رطوبات غليظهء متعفنه و نيكوئي رنك رخسار و فربهي بدن نافع و كويند چون نقيع آن را سه روز يا هفت روز متوالى بياشامند و از عقب آن اقراص مبردهء مرطبهء مستعمله در زيادتي كوشت و فربهي مسلولين بخورند پس هفت روز يا زياده دوغ با كثيرا سائيده بياشامند پس با كعك معمول از آرد سميد محكم الصنعة بخورند بسيار فربه مىكرداند و رنك روى را صاف و نيكو و با رونق و نضارت مىكرداند * و دليل منافع آن آنست كه چون بياشامد كسى كه در بدن او رطوبات فاسده باشد دفع مىكرداند و پاك مىسازد و تقويت معده مىبخشد و كسى كه معده و بدن او پاك و نقي باشد تقويت مىبخشد