* ابن عرس * بكسر همزه و سكون باى موحده و نون و كسر عين مهمله و سكون را و سين مهمله به فارسى راسو و موش‌خرما و بهندى نيول و بفرنكي تنكويس نامند * ماهيت آن حيوانى است معروف شبيه بموش و سر و پاى آن درازتر از موش و از ان بزركتر و موى دم آن افشان و در مصر در خانها بسيار الفت مىكيرد و آن را عرسه نامند * طبيعت ان در سوم كرم و خشك * افعال و خواص و منافع آن صرع و استسقا و سموم بارده و نقرس و خنازير و درد كرده و مفاصل را نافع و مبهي و مقوى جكر و محلل رياح و خار و پيكان را جذب نمايد كويند چون آن را ذبح نمايند و بجاى نمك كشنيز بر ان پاشيده خشك نمايند و تناول كنند جهت صرع و كزيدن هوام بهترين دوائى است و همچنين خوردن مغز سر آن يا كوشت آن را با سركه و يا خون آن را با آب و عسل و بدستور چشم خشك كردهء آن و طلاى خون آن جهت صرع و خنازير مفيد و چون كوشت آن را با شيت و روغن كنجد يا روغن زيتون نارس يا ببخار آب پخته بخورند محلل رياح غليظه و مقوى جكر و موافق اصحاب استسقا و بارد المزاج و فادزهر سموم است و چون پوست آن را كنده و جونش را پاك كرده نمك اندوده در سايه خشك كنند و دو مثقال آن را با شراب بخورند جهت سموم هوام و دفع زهر طفسيقون مفيد و چون با كشنيز و نمك انپاشته تناول نمايند جهت امراض مذكوره و باد سموم نافع و كويند مهيج شهوت باه و دور كنندهء برودت است و ضعف كبد را نافع و ضماد كوشت آن كرماكرم جهت درد كمر و مفاصل و جذب سم و خار و پيكان از بدن مؤثر و حكيم مير محمد مؤمن نوشته كه كويند چون كعب آن را در زندكي آن بيرون آرند و بر ران زن آبستن تعليق نمايند وضع حمل كند و صاحب اختيارات نوشته كه چون بر زن بندند حامله نشود و در ما لا يسع و تذكرهء انطاكي و جامع ابن بيطار نيز چنين است كه اذا علق على المرأة لم تحبل و كويند چون مثانهء آن را خشك نموده سه درهم آن را سائيده با شراب ريحاني بخورند عسر البول را مجرب است و چون اين عرس را ذبح كرده آلايش شكم آن را دور كرده با روغن زيت يا كنجد طبخ نمايند چنانچه سوخته كردد پس صاف نموده آن روغن را نكهدارند و عند الحاجة بر اوجاع مفاصل و نقرس و اوجاع سائر اعضا و رياح و بواسير بمالند بيعديل و مجرب است و نيز كويند چون ابن عرس طعام زهردار را بيند موهاى بدن آن ايستاده كردد و مار را چون ببيند بكشد و بخورد و ازين جهت كوشت او جاذب سم و ترياق سموم است مضر محرورين مصلح آن سركه و كاسني و انار ترش و مضر با حشا و مصلح آن در روغن زيتون و كنجد پختن آنست * ابو خلسا * بفتح همزه و ضم باى موحده و سكون واو و فتح خاى معجمه و سكون لام و فتح سين مهمله و الف اسم يوناني است و بعربي حناء الغول و خس الحمار و اروسه و رجل الحمامه و شنجار بشين و نون و جيم و الف و راى مهمله كه معرب شنكار بكاف باشد و شيفار و بسرياني عاقر شمعا و حالوما و كحلا و كحيلا هريك بعربي اسم نوعي از ابو خلسا است و هر قلو و هر قلوى و هيقيلوس نيز كويند و بفارسي هوجويه و بهندى رتن‌جوت * ماهيت آن كويند چهار صنف مىباشد اول صنف كياهي است و برك آن شبيه ببرك كاهو و باريك‌تر از ان و با خشونت و سياه‌رنك و ساق آن مزغب و شاخها بسيار روئيده از حوالى بيخ آن و ملاصق زمين و خاردار و كل و دانهء آن سياه و بيخ آن به قدر انكشتي و بسيار سرخ و اين قسم را عوام بغداد عوق فالوذج و ببعضى لغات فنجيون بفا و نون و جيم و ياى مثناة تحتانيه و واو و نون و بعربي حميرا بسبب بسيار سرخ بودن آن نامند و قوت آن تا چهار سال باقي مىماند ماليقي كفته رنك آن در تابستان سرخ مىكردد مانند رنك خون و چون بدست برسد رنك مىكرداند آن را و منبت آن زمين‌هائى است كه خاك ان طيب باشد * طبيعت ان كرم و خشك است در اول درجهء دوم * افعال و خواص و منافع آن آن محلل اخلاط مرارى و مالح و قابض اسهال و مدر حيض او دابغ معده و مجفف و آشاميدن عصاره