مادّهء اولى : ( مايهء نخستين . نخستين مايه ) . ( يادداشت به خط مرحوم دهخدا ) . مراد هيولاى اولى است كه بعضى از حكما آن را قديم مىدانند . ( فرهنگ علوم عقلى ) . مادهء بسيط : مراد از مادهء بسيط هيولاى اولى است . ( فرهنگ علوم عقلى ) . مادهء جسمانى : مراد مادهء خارجى عينى است ، هر يك از عناصر اربعه مادهء جسمانىاند و مادهء جسمانى به طور مطلق اطلاق بر هيولاى اولى هم مىشود و گاه مقابل مادهء عقلى است . ( فرهنگ علوم عقلى ) . مادهء خاص : مراد از مادهء خاص چيزى است كه قابل تبديل به صور خاص باشد با حفظ صور نوعيه خود ، مانند « منى » كه قابل تبديل به صورت انسانى است و در عين حفظ صورت نوعيه قابل تبديل به جماد و نبات نيست و از همين جهت است كه مادهء خاص گويند و به عبارت ديگر « منى » از آن جهت كه منى انسان است و او را صورت منوى است قابل تبديل به جماد و نبات نيست مگر بعد از طى مراحل كمال و زوال صورت نوعيه كه از جهت وجود هيولاى اولاى بسيط كه در تمام اشياء موجود است قابل تبديل به چيزى ديگر شود . « 1 » مادهء عام : اين ماده در مقابل مادهء خاص است و آن هيولاى اولاى عالم است كه قابل تبديل به صور و اشكال مختلف است ، توضيح آن كه اگر در حركات و تبدلات عالم خارج و جهان جسمانى بنگريم ، مشاهده خواهيم كرد كه گاه تحولات حاصله در نوع واحد از مواليد است چنان كه نهالى در اثر تبدلات خاص كيفى و كمى مراحلى را طى كرده و به مرحلهء كمال ممكن خود كه بارورى باشد مىرسد و در تمام مراحل تحولات خود وحدت نوعيه آن محفوظ است نهايت بعد از رسيدن به كمال ممكن خود يا متوقف مىشود كه اين فرض محال است و يا دگرگون شود و صورت نوعيهء خود را از دست بدهد ، و مسلم است كه اين گونه تبدلات خللى به صورت نوعيهء اشياء متبدل وارد نمىسازد ، بلكه مراحل كمال ممكن خود را طى مىكند و گاه تحولات حاصله موجب تبديل نوعى به نوعى ديگر است ، چنان كه آب تبديل به هوا شود و هوا تبديل به آب و خاك و آتش و بالاخره هر يك تبديل به عنصرى ديگر و گاه تحولات طاريه با وسايل و يد صناعى انجام مىشود نه برحسب تبدلات طبيعى ، چنان كه نجار از چوب اشياء مختلف به اشكال متفاوت مىسازد و

--> ( 1 ) . همان ، ص 511 ، مقابل مادهء عام . و ر . ك - : تركيب بعد .