و اگر طعام مأكول ، گرم بالفعل باشد و مزاج بالقوّة اصلى آن نيز گرم باشد ، سوء مزاج گرم احداث نمايد و بدين سبب ، مزاج و قوّه ضعيف گردد و نبض نيز ، ضعيف و سريع و متواتر شود . و اگر مزاج اصلى سرد باشد و طعام گرم خورد ، بالفعل به آن مزاج موافقت نمايد [ و ] نبض او عظيم و قوى گردد . و همچنين اگر صاحب مزاج سرد ، چيزى سرد تناول نمايد ، سوء مزاج سرد احداث نمايد و در قوّه ضعف ، به هم رسد . و بدان سبب نبض صغير و ضعيف و بطىء و متفاوت گردد . و امّا شراب : اگر بسيار آشاميده شود ، بدان سبب نبض مختلف و بىنظام گردد . و ليكن به اختلاف و بى نظامى طعام نباشد ؛ زيرا كه شراب لطيف خفيف است و طعام كثيف ثقيل . و شراب سرد بالفعل - خواه به تعمّل سرد شده باشد مانند آن كه به يخ و يا برف و يا به شوره چنان چه معمول اهل هند است و يا به سبب سردى هواى زمستان - حكم آن مانند حكم غذاى سرد است . و تغيير نبض در « 1 » آن به حسب مزاج اصلى باشد ؛ چنان چه ذكر يافت . غايت امر آن كه هر گاه اين گرم گردد ، تغيير آن نمىماند . و شراب گرم بالفعل - خواه به سخونت هواى تابستان گرم شده باشد و خواه به آتش - حكم آن حكم غذاى گرم باشد در تغيير نبض . و شراب چون زود گوار است ، تغيير در نبض زود مىنمايد . و امّا آب لطيف شيرين مرغوب ، به جهت آن كه ممدّ فعل غذا و مبدرق و نفوذ فرمايندهء آن است به مجارى ضيقه ، حكم و فعل آن در باطن مانند فعل شراب است در اين امور . و هر چند از نوشيدن آب به قدر اعتدال ، نبض قوى مىگردد ، امّا عظيم و سريع و متواتر نمىشود . و حكم كثرت و قلّت آن ، مانند حكم كثرت و قلّت طعام است .

--> ( 1 ) . الف : از .