و اختلاف در نبض ، به هم مىرسد - با ثبات قوّت - به سبب : ثقل مادّهء غذائيه و يا خلطيه : جهت آن كه توجّه آن به سوى هضم و نضج ، باز مىدارد آن را از فعل در نبض بر آن چه سزاوار است ، پس احتياج به سوى ترويح زياده مىگردد و براى حفظ حيات و بقا ، توجّه به سوى آن و اجتهاد در فعل آن مىنمايد . و چون قدرى ترويح حاصل نمود ، باز متوجّه هضم و نضج مىگردد . و همچنين گاه انتقال به سوى آن مىنمايد و لهذا اختلاف در نبض به هم مىرسد ، تا آن كه فارغ گردد از مادّهء غذائيه و يا خلطيه و دفع نمايد آن هر دو را و يا آن كه مادّهء غذائيه و يا خلطيه ، ثقل و بار گردند بر اعضاء و بازدارند قوّهء محرّكه را از استيفاء تحريك نبض ، هر چند در اصل قوى باشد و چون طبيعت جهد مىنمايد در تحريك براى ترويح و آلت چون مطاوع نيست ، كلال و اعياء بسيار عارض مىگردد ؛ پس باز مىماند از حركت براى استراحت زمانى ، پس عود به سوى حركت مىنمايد . و چون باز كلال او را به هم رسد ، باز مىماند از حركت و همچنين . و اين نيز باعث اختلاف است . و يا شدّت ضعف قوّت است كه عاجز مىآيد از تحريك مستوى ؛ ناچار زمانى جدّ و جهد مىنمايد در تحريك - براى ترويح - و زمانى مىايستد از حركت - براى استراحت - و باز عود به سوى تحريك مىنمايد و همچنين . و افراط اختلاف از ثقل مادّه و ضعف قوّت ، باعث ابطال نظام و حسن وزن نبض مىگردد ؛ زيرا كه آن هر دو ، نوعى از استوااند . و چون اشتداد يابد سبب « 1 » اختلاف ، اشتداد مىيابد اختلاف ، حتّى آن كه اختلاف در نظام و وزن نيز . [ صغير ] صغير ، « مقابل عظيم » است . و اسباب اين ، ضدّ اسباب آن ؛ يعنى ضعف قوّت و عدم شدّت حاجت و عدم مطاوعت آلت است . معتدلِ ميان هر دو متوسّط ميان هر دو در امور ثلاثه مذكوره [ است ] و دلالت بر اعتدال مزاج نمايد .

--> ( 1 ) . ب : بسبب .