[ فايده ] : و صاحب « اخوان الصّفا » نوشته كه : سموم دو نوع است : حارّه و بارده : سموم حارّه : فعل آن‌ها در بدن به عنوان اذابهء رطوبات و افناء آن‌هاست . و دبيب آن‌ها مانند دبيب زعفران است در آب ، كه در يك لحظه تمام آب را رنگين مىگرداند و متغير مىسازد . و سموم بارده : فعل آن‌ها در بدن به عنوان انجماد و انعقاد خون و رطوبات لطيفهء اعضاء است كه قوام حيات و صحّت مزاج بدان است . و دبيب آن‌ها مانند دبيب « انفحه » و مايه است كه چون به شير زنند ، آن را منعقد و بسته سازد در اندك زمانى . و فعل تأثير فادزهرات و ترياقات بر عكس اين است . و دبيب اين‌ها مانند رسيدن ترشىهاست به رنگ زعفران و معصفر و تربد ، كه بلاغم منجمدهء غليظه و حرارت يخ و برف كه به زودى آن را فاسد و گداخته و فعل آن را باطل مىگرداند . و تأثير ساير ادويهء مسهله و غير مسهله : با اكثر امور مذكوره ، تشبّث اجرام آن‌ها است به اخلاط فاسدهء قريبه به معده و امعاء ، و به رسانيدن طبيعت مدبّرهء بدنيه - به واسطهء رطوبات لطايف اجزاء و قوا - آن‌ها را به اعضاء بعيدهء ضيقهء المجارى ؛ به اعتبار اتّصال جميع اجزاء با يك ديگر و اشتراك آن‌ها با هم ، و نيز به جذب اعضاء است آن‌ها را به سوى خود براى دفع موذى و ضرر خصم كه مرض باشد و رسيدن اثر آن‌ها به زودى در تمام بدن ؛ به همان جهتِ اتّصال اعضاء و رطوبات با هم خصوص به عضو ؛ به تخصيص كه آن دوا مخصوص به آن عضو و آن مرض باشد . تأثير به هر نحو كه باشد ؛ از قبض و جمع و ارخاء و تفريق و تفتيح و نضج و ترقيق و تقطيع و تحليل و تنشيف و دفع و تعريق و ادرار و اسهال و غيرها . و بدان كه بيان مزاج و اقسام امزجه ، در فصل دوم از ركن اوّل ذكر يافت .