هنگام كسوف شمس ، سردى يك دفعه در هوا هر چند در تابستان باشد ، و ليكن چون دوام ندارد زمانِ آن - به سبب سرعت حركت قمر و گذشتن از محاذات آن به زودى - لهذا در هوا سردى بسيار به هم نمىرسد . امّا اختلافات ارضيه : چنان چه مىباشد به سبب اختلاف مساكن . و مختلف مىگردد مساكن به اعتبار هوا : يا از جهت عَرض مساكن و يا از جهت مجاورت جبال يا بحار يا وضع آن و يا تربت يعنى خاك آن . [ اختلاف مساكن از جهت عرض ] و عرض ، عبارت از بُعد آن از خطّ استواء است كه به غايت اعتدال است بنا بر قولى ؛ به جهت آن كه قوس دايرهء نصف النّهار ، ميان سمت الرأس و معدّل النهار مىگذرد ؛ پس : بلدى كه عَرض آن مساوى ميل كلّى باشد - و آن ، مدار رأس السرطان يا كم‌تر از آن است - وقتى كه معارضه نكند او را سببى از اسباب ارضيه كه حرارت آن را كم گرداند ، در هنگام صيف گرم‌تر مىباشد ؛ به سبب دوام مسافت . شمس و طول روز در آن . و بلدى كه بعيد باشد از مدار رأس السرطان ، سردتر مىباشد به سبب بُعد مسافت . و همچنين هر چند دور تر گردد ، سردتر مىباشد تا به عَرض شصت و شش درجه رسد كه بسيار سرد مىباشند و بدان سبب ، عمارت و سكونت در آن بسيار كم است . و بعد از آن - به سبب كمال سردى - معموره و مسكونه نيست . و اكثر اقليم دوم ، بسيار گرم مىباشد ؛ به جهت دوام مسافت شمس بر سر سكّان ايشان ، و يا قريب به مسافت ؛ براى آن كه : عَرضِ بيش‌تر آن قريب به ميل كلّى است ، و عرضِ وسط آن ، بيست و چهار درجه و نيم است . و اين ، اندك زياده است از ميل كلّى . و بعضى گفته‌اند : تا برسد به وسط اقليم دوم كه قريب است به ميل كلّى و يا به مساوى آن .