امّا سوء مزاج : عبارت [ از ] حصول كيفيتى خارج از اعتدال در مزاج عضوى است از اعضاء مفرده كه آن را « مرض متشابهه » و « مفرده » نيز نامند . [ تقسيمات سوء مزاج ] و بدان كه سوء مزاج دو نوع است : يكى « متّفق » ، و دوم « مختلف » . و در تفسير اين هر دو اطبّاء را اختلاف است : « جالينوس » و صاحب « كامل » « 1 » بر آن هستند كه آن چه عامِّ جميع بدن باشد ، سوء مزاج « متّفقِ مستوى » نامند و آن‌چه مخصوص به عضوى دون عضوى است « مختلف » . و « ابو سهل مسيحى » و « محمد بن زكريا » بر آنند كه آن چه ايذا نرساند « مستوى » است و آن چه موذى باشد ، « مختلف » . و « شيخ الرئيس » و متابعان آن بر آنند كه آن چه در جوهر عضو مستقر شود و عضو و طبيعت را با هم منازعه و مخاصمه و مقاومت نمايد و حكم مزاج اصلى به هم رساند ، « مستوى » است و آن‌چه نه چنين باشد ، « 2 » « مختلف » ؛ پس « حمّى عفنه » بنا بر رأى « شيخ » و « مسيحى » ، سوء مزاج مختلف بود و به طور « جالينوس » ، مستوى بود و نزد « جالينوس » مختلف براى وقوع آن در عضوى دون عضوى . و « شيخ » - رحمة اللّه عليه - « مستقر » را « مستوى » از آن جهت ناميده كه مشابه مزاج اصلى شده در ايلام . و « جالينوس » و متابعان آن « عام » را « مستوى » از آن جهت خوانده كه در شمول به جملهء بدن مانند مزاج اصلى است . و « شيخ » - رحمة اللّه عليه « 3 » - « مستقر » را مختلف از آن جهت گفته كه مخالف مقتضى مزاج اصلى است در ايجاب الم . و « جالينوس » ، « مخصوص به عضوى دون عضوى » را « مختلف » گفته جهت آن كه خلاف مقتضى مزاج اصلى است از عدم عموم و شمول .

--> ( 1 ) . على بن عباس اهوازى ، كامل الصناعهء ، مصر ، ج 1 ، ص 234 . ( 2 ) . ب : نباشد . ( 3 ) . ابو على الحسين بن على بن سينا ، القانون فى الطب ، دار الصادر ، بيروت ، ج 1 ص 108 .