چهارم ، آنكه اگر ماده در سر و چشم باشد ، بايد كه ادويه‌يى كه درد بنشاند بر آن استعمال نمايند و پاى را سخت بمالند يا در آب گرم گذارند يا به طناب‌ها از ساق تا كف پا بربندند تا مادّه از بالا فرود آيد و هم‌چنان هرگاه ماده به باطن خواهد افتاد و روى به معده و سينه آرد ، بازوها و ران‌ها را قوى بربندند تا به اطراف برگردد . و ادرار بول به تعريق بازماند و عرق به ادرار بول و قىء به اسهال و اسهال به قى . بالجمله ، ماده را كه از عضوى بازگردانند ، به جانب مخالف بايد گردانيد به عضوى دور تر يا نزديك‌تر ؛ مثلا كسى را كه از كام و دهان خون برآيد و خواهند به جانب مخالف كه قريب باشد بازگردانند ، به جانب بينى بايد گردانيد ، و اگر خواهند به عضوى دور تر بازگردانند ، از اندام‌هاى اسفل رگى بگشايند . هم‌چنان زنى كه بواسير دارد و به عضو نزديك آن را خواهند كه بازگردد ، به طريق حيض بازگردانند . و اگر آن را به عضو دور تر بازخواهند گردانيد ، رگى از رگ‌هاى نيمهء بالا بگشايند . هرگاه خواهند ماده از عضو بازدارند ، قانون كلى آن است كه نخست درد [ را ] ساكن نمايند زيرا كه درد ماده را به سوى خود كشد پس چون درد سكون گيرد ، بازگردانيدن سهل و بىمزاحمت باشد و به هيچ وجه به عضوى شريف و به عضوى قوىّ الحس و به عضو ضعيف ماده را نبايد آورد . و تا ممكن بود ، به عضوى خسيس [ يعنى پست ] كه قريب‌تر [ به ] آن عضو باشد و قوى بود و حس كمتر داشته باشد بايد آورد . و چون باز گردانيدن ماده مطلوب شود ، تمهل نبايد كرد كه ارجاع ماده در ابتدا آسان باشد جهت قلت ماده . پوشيده نماند اگر ماده در بدن اندك و قليل الحركت بود ، بازگردانيدن او بدون استفراغ پسند باشد و مضرّت نرساند امّا اگر بدن ممتلى و ماده كثير الحركت باشد ، اماله مع الاستفراغ بايد كرد تا به آفتى ديگر نه‌انجامد و در اخراج او رعايت محاذات لازم شناسند ؛ مثلا اگر ماده به جانب دست راست بود ، فصد از دست چپ بايد كرد يا از پاى راست و بالعكس . و اگر به جانب راست مايل به فوق باشد ، از همان جهت رگ بايد زد از دست راست . و اگر به جانب چپ مايل به اعلى باشد ، فصد از دست چپ يا از پاى چپ بايد كرد . و هم‌چنان اگر ماده در پاى راست بود ، فصد از دست راست كنند و اگر در پاى چپ بود از دست چپ ؛ زيرا كه برآمدن ماده از طرف مقابل آسان باشد . و هم‌چنان از