سورنجان و جز آن دهند تا بلغم مستفرغ شود و قىء نفع تمام دارد . و ديگر تدابير مبدّله همان است كه در بارد ساذج ذكر يافت . و شياف سودمند است . و كامل‌ترين تدابير درينجا تقليل غذا است . و اگر سبب درد درآمدن بلغم متحركه يا ريح منفصلهء او بود چنان‌چه گفته شد ، جهت تحليل ماده و تليين و ترطيب اعضا ، استحمام فرمايند و به استراحت امر نمايند و روغن خيرى و بنفشه يك جا كرده بمالند و تنطيل به طبيخ حشايش مرخيهء محلّله سود دارد . و اگر بدين‌قدر دفع نشود ، مستفرغ سازند آن را چنان‌چه در بلغم خام گفته شد . نوع سوّم : آنكه كثرت جماع محدث درد پشت شود جهت منجذب شدن فضول در پشت . و گاه باشد كه كثرت فضول در وى احداث حدبه نمايد . علاج : جماع ترك كنند و به تحليل و تليين و ترطيب متوجه گردند بدان‌چه در مادهء بلغم متحركه گفته شد . و تدهين ، نفع تمام دارد . [ 1319 ] فايده : بسيار باشد كه تعب و جماع و [ در حالت ] پشت خم كرده نشستن ، در عضلات و رباطات پشت اعيا و ماندگى آرد و درد احداث نمايد بدون آنكه مادهء بلغم يا ريح در آن دخل نمايد و اين به ماليدن پشت دفع شود و زود درگذرد . و گاه باشد كه تعب مفرط حدبه آرد به احداث يبس و جفاف . نوع چهارم : آنكه عارض شود در گرده ضعف يا علتى ديگر كه به سبب مجاورت و مشاركت ، درد به اجزاء پشت باز دهد . و علامت وى ، وجود آفت است در گرده و وجع قطن و ضعف باه گواه اوست . علاج : هرچه در امراض گرده ذكر يافته به حسب سبب ضعف بود يا جز آن تدارك نمايند . نوع پنجم : آنكه رگ بزرگ كه بر طول پشت موضوع است از خون ممتلى شود و به سبب تمدد درد آرد . و علامت وى آن است كه از ابتداى فقرات پشت كه آخر فقرات گردن است درد ممتد پيدا بود تا آخر فقرات قطن با ضربان و حرارت مكان و ديگر آثار خون گواهى دهد و هنگام حركت وجع اشتداد كند . علاج : رگ باسليق يا مابض زنند و در ابتدا آب انار ترش و شيرين و شربت ليمو و شيرهء تخم خرفه و تخم خيارين با سكنجبين دهند . و جهت تبريد موضع ، به آب سرد در آمدن و صندل و گلاب و روغن گل با اندكى سركه بر پشت طلا كردن و به جايگاه سرد