[ 5 ] فصل اوّل : در صداع « 1 » [ 6 ] « صداع » ، درد سر را گويند كه متعارف و مشهور است . سببش « سوء مزاج مختلف » « 2 » يا تفرق اتصال است در اعضاء حسّاسهء سر . و اعضا سر همه ذى حس است ؛ مگر جوهر دماغ و عظم [ آن ] . و اين مرض به‌حسب اختلاف سبب و خصوصيت علاج ، منقسم مىشود به : « ساذج » و « مادى » و « مشاركىّ » و « ضعف دماغى » و « قوّت حسّ دماغى » و « يبسى » و « عرضى » و « ورمى » و « جماعى » و « حمّامى » و « سقطى » و « ضربى » و « بيضى » و « بحرانى » و « شمسى » و « سدّى » و « دودى » و « تزعزعى » و « عقب نومى » و « شقيقى » . اما « ريحى » ، در « مادى » داخل است ؛ زيرا كه ماده [ را ] هم بر اخلاط اطلاق مىكنند و هم بر ريح . و اگرچه ورم نوعى از سوء مزاج است ، اما از آنكه من وجه [ يعنى از جهتى ] فرق است ميان هر دو و آن ، آن است كه مادهء آماس در خلال اجزاء عضو پراكنده و جاى يافته باشد و اجزاى عضو درهم كشيده علىحده ذكر يافته [ است ] . [ 7 ] قسم اوّل : در صداع ساذج [ 8 ] يعنى آنكه از مجرد تغير مزاج عارض شود ؛ بىتوسط ماده . و اين ، بر دو نوع است : يكى : آنكه حارّ بود « 3 » موجبش يا اسباب خارجيه است ، يا داخليه : [ 9 ] امّا آنچه از اسباب خارجيه بود چون ملاقات حرارت آفتاب و آتش علامتش : تقدم سبب است و حرارت ملمس و اعتدال بول و براز و خشكى دهن و خياشيم [ يعنى بيخ بينى ] و عطش و دوىّ [ يعنى طنين در گوش ] و عدم ثقل و تمدد در سر و منتفع شدن به

--> ( 1 ) . قاموس القانون : Headache ; cephalgia ( 2 ) . معنى سوء مزاج مختلف و مستوى ، در دوار مذكور است . ( 3 ) . معالجات واعظى : . Simple hot headache