بسيار باشد كه دواى قوى چون تربد و امثال آن در شخصى عمل نكند و چيزى خفيف چون مغز فلوس و ترنجبين عمل تام نمايد ، يا در وقتى از يك جز انتفاع مىشود و در وقت ديگر بر خلاف آن شود ، پس لحاظ رفق و احتياط مزاج و فصل و رواج وقت و خاصيّت هوا در اين امر واجب باشد . و بسا باشد كه در بعض بلاد و بعض ابدان احتياج بدان افتد كه اجرام ادويه استعمال نه‌نمايند ، بلكه قوت از او مىستانند و به نقيع و طبيخ و استلعاب بدهند . و طريق تركيب با فوائد كثير در فائدهء عليحده كه مخصوص به بيان تركيب است گفته شود . فائده در بيان كيفيت تناول مسهلات و تشرب آب گرم و سرد بر آن واجب است كه مطبوخ را نيمگرم بدهند و حبوب و معجون و مانند آن را نيز به آب نيمگرم دهند ، خاصه اندر زمستان مبرود را ، بخلاف شربت ورد مكرر و امثال آن كه اسهال وى به عصر بود كه اينچنين مسهلات را به آب شديد البرد بايد داد تا برودت معين عصر شود . و قرشى در شرح نوشته كه اطبا گفته‌اند كه حبى كه از تربد و زنجبيل و نمك سازند خاصية او است كه به آب سرد عملش قوى مىشود و به آب گرم منقطع مىگردد . انتباه مسهل از دو حال بيرون نيست : يكى آن كه سيال و رقيق بود ، چون مطبوخ و نقوع و شرب آب گرم بالاى او روا نبود ، مگر عند ارادهء قطع عمل يا عند ظهور مغص ، ليكن براى قطع عمل مقدار كثير بايد داد ، تا دوا را از معده زود منحدر سازد و براى تسكين مغص اندك اندك بر سبيل تجرّع دهند تا در قلع ماده يارى دهد بىمبادرت و اخراج دوا . دوم آن كه غير سيّال بود ، چون حبوب و سفوف و لعوق و معجون و امثال آن و بالاى آن تشرّب آب گرم لازم است ، تا اذابت دوا نمايد و طبيعت را اخراج قوت او از قوه به فعل به سهولت حاصل آيد ، ليكن اندك اندك دهند تا از كثرت مقدار ، دوا را منحدر نگرداند قبل از عمل . و دريابند كه آنچه گفته شد از شرب آب گرم در صورتى است كه مدعا از اخراج مادهء غليظ غير حاد باشد ، چه ، عند استفراغ صفرا خاصه كه حاد رقيق بود واجب است كه تشرّب به آب سرد كنند تا اعانت دهد بر اسهال به تعديل قوام خلط و تبديل مزاج بدن و تقويت قوى و عصر مواد ، خاصةً در آنجا كه عمل مسهل به عصر باشد و آب سرد نيز اندك اندك بايد داد ، تا از كثرت مقدار ، اخراج دوا به سرعت نكند . و آنجا كه استفراغ خلط غليظ و لزج مطلوب بود ، اجتناب از آب سرد واجب دانند ، لأنه يزيد في غلظ الخلط و لزوجته . تنبيه گرمى مطبوخ و گرمى آب كه بالاى حبوب و امثال آن بايد داد ، لازم است كه ميانه بود ، يعنى نيمگرم باشد ، چه اگر شديد الحرارة بود زود منحدر شود به سوى امعا و لبث نكند در معده و بدين سبب ، طبيعت تصرّف تام در او نتواند كرد و قصور در عمل آيد و چون نيمگرم بود در معده بماند و ترقيق اخلاط و دوا همىكند بلا اخراج و برين تقدير آنچه بعضى ايراد كرده‌اند كه استعمال مسهلات شديد الحرارة بايد تا اذابت فضول و جذب مواد كما حقّه كند و ايضا به اخراج اعانت بيشتر نمايد مسموع نباشد . فائده در بيان تستّر رائحه و طعم دوا و تدبير آن كه به قى برنيايد آن را كه از رائحه تنفّر كند سد منخرين كافى است و آن را كه از طعم تنفّر بود ، جهت تخدير ذائقه ، ورق طرخون خائيدن فرمايند و ورق