معروف است ، به هندى مسه گويند ، علاجش آن كه سرگين خشك آدمى بر انْگِشت افروزند و ثولول را بر دود آن تا دير بدارند و اين عمل مكرر كنند كه در چند روز خشك شده مىريزد به تدريج . و اگر ثاليل را به ناخن برنجانند و شيرهء برگ انجير بر آن نهند دفع كند . قوبا خشونتى معروف است و ماليدن لعاب دهن آدمى كه نهار باشد ، يا صايم بود و از دير ، مضمضه نكرده باشد ، نفع تمام دارد و بدواى قوى حاجت نمىشود بعون اللّه تعالى . از بيان امراض اطفال فارغ شدم به متن رجوع مىكنم و تدبيرى كه متضمن ذكر صبيان و شبان و كهول و مشائخ است مجملا تسطير مينمايم . الفصل السابع في تدبير الصبيان و الشبّان و الكهول و المشائخ فصل هفتم از مقاله پنجم ثابت است در تدبير اجمالى اطفال و شبّان و كهول و مشائخ . أما الصبيان فمزاجهم حارٌ رطبٌ ، فيجب أن يكون غذاؤهم و جميع تدبيرهم البرد و البيس اما اطفال ، پس مزاج اينها گرم و تر است ، پس واجب است آن كه غذاى ايشان و جميع تدبير ايشان سرد و خشك بود ، ليكن فرض است كه افراط در تبريد و تجفيف نكنند ، زيرا كه فرط برودت حرارت را كه فاعل نمو است ضرر دارد و فرط يبوست ، مفنىِ رطوبت كه مادهء نمو است مىگردد . و أما الشبّان ، فمزاجهم حارٌ يابسٌ ، فينبغي أن يكون غذاؤهم و جميع تدبيرهم البرودة و الرطوبة و اما جوانان ، مزاج ايشان گرم و خشك است ، پس سزاوار آن است كه باشد غذاى اينان و همه تدبير اينان سردى و ترى . و أما الكهول ، فمزاجهم باردٌ يابسٌ ، فيجب أن يكون غذاؤهم و جميع تدبيرهم الحرارة و الرطوبة اما كهول ، مزاج ايشان سرد و خشك است ، پس واجب است اينكه باشد غذا و همه تدبير ايشان گرمى و ترى . و أما المشالخ فمزاجهم مختلفٌ اما پيران ، پس مزاج ايشان مختلف است . فإن أعضاءهم الأصلية باردةٌ يابسةٌ پس به درستى كه اعضاى اصليهء اينان سرد و خشك است . و الرطوبات البلغمية الباقية في تجاويف أعضائهم مجتمعةٌ و رطوبات بلغميه كه از ضعف حرارت باقى مىماند در تجويف اعضاى اينها جمع مىباشد ، فينبغي أن ينظر إلى الأعراض الظاهرة پس سزاوار آن است كه نظر كنند به سوى اعراض ظاهرى ، فإن كانت باردة يابسة پس اگر باشد اعراض ظاهرى سرد و خشك ، فيجب أن يكون غذاؤهم و جميع تدبيرهم الحرارة و الرطوبة پس واجب است آن كه باشد غذاى ايشان و همه تدبير ايشان گرمى و ترى و إن كانت باردةً رطبةً و اگر باشد اعراض ظاهرى سردِ تر ، فيجب أن يكون غذاؤهم و جميع تدبيرهم الحرارة و اليبوسته پس واجب است آن كه باشد غذاى ايشان و همه تدبير ايشان گرمى و خشكى . و سؤال كه در اين محل واقع مىشود كه حفظ صحت به مِثل قرار داده‌اند و حال آن كه در تدبير شبان ، كه حاراند ، امر به تبريد مىكنند و در مشائخِ مبرود ، به تسخين ، جوابهاى آن ، مشروحا در مقالهء خامسه در تدبير مأكول گذشت ، فليطلب منها . و ايضا تحقيق امزجه من حيث الاسنان و فرق در رطوبت اصلى و رطوبت مائى ، در بحث اسنان مذكور شده