محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )
334
مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )
حسب مزاج هر شخص مختلف مىباشد كما لا يخفى و مراعات وى ضرورى است ، چه ، بلغمى مزاج را آب كثير الحرارة بايد و صفراوى را قليل الحرارة . و چون افراط حرارت هر حال مذموم است و آب فاتر نيز قابل حمام نه ، مىگويد : و ينبغي أن لا يكون الحمام حاراً بإفراط و سزاوار آن است كه نباشد حمام ، گرم بسيار ، فإنّه يحلّل و يُرخي بدرستى كه گرم بسيار محلّل و مرخى است ، و لا فاتراً و بايد كه فاتر هم نباشد ، فإنه لا يجذب العرق بدرستى كه نيم گرم جذب عرق نمىكند و ملاك امر از حمام تفتيح مسام و اسالت عرق است . بل يجب أن يكون معتدلا بلكه واجب است آن كه حمام معتدل بود در حرارت و فتور بحيث يترشّح الجسد فيه في زمانٍ معتدلٍ و استفاد منه حرارة لطيفة به حيثيّتى كه ترشح كند بدن در وى در زمان شايسته و كسب كند از وى حرارت لطيفه . و چون مقصود ذاتى از استحمام تسخين و ترطيب است مىگويد : و الحمام مسخّن بهوائه مرطّب بمائه حمام مسخن است به هواى خود و مرطب است به ماء خود . غرض از اين آن كه حمام مركب از اين دو فائده است ، پس هر كدام كه بيشتر مطلوب باشد اشتغال بدان فزونتر بايد كرد . اگر كسى را تسخين مطلوب باشد زياده از ترطيب در هواى حمام بنشيند ، زياده از آن مقدار كه به انصباب آب صرف نمايد . و اگر ترطيب بيشتر مراد باشد ، استعمال آب بيشتر كند و مع ذلك در بيت ثالث مكث كمتر كند كه چون وى مجفِّف است يحتمل كه استعمال آب تلافى تجفيف نتواند كرد . و چون حمام در اكثر مشتمل مىباشد به سه خانه و مزاج هر خانهء او مختلف است اشعار مىنمايد : و البيت الأول منه مرطِّب مبرِّد و خانهء اول از حمام مرطب و مبرد است . و الثاني مسخن و مرطب و خانهء دوم مسخن و مرطب است . و الثالث مسخن و مجفف و خانهء سوم مسخن و مجفف است . و پوشيده نماند كه اين سه بيت سواى مسلخ بايد كه باشند و هيچكدام از اينها بارد محض نمىباشد به خلاف مسلخ كه مكان جامه از بدن دور كردن است كه وى مُعرّا از اثر حرارت حمام مىباشد . و بيت اول كه متصل به مسلخ است چون حرارت در وى قليل مىشود بنا بر بُعد او از متوقّد آن را مبرّد گفتهاند نسبت به بيوت ديگر ، و گرنه شك نيست كه قياس به مسلخ وى نيز گرم است كما لا يخفى . و از آن كه احكام بيوت ثلاثهء حمام مختلف بود و در هر خانه ، آب نيز بايد كه مُشاكل آنجا باشد ، ايما مىكند : و ينبغي أن يستعمل في كل بيت من بيوت الحمام الماء المُشاكل بهوائه و سزاوار آن است كه استعمال كرده شود در هر خانه از خانههاى حمام آبى را كه مناسب هواى آن خانه باشد ، فلا يستعمل في البيت الحار ، الماء البارد پس استعمال كرده نشود به غسل در خانهء گرم ، آب سرد ، و لا في البيت البارد ، الماء الحار شديد الحرارة و نه در خانهء سرد آب گرم را كه بسيار گرم بود . و قيد شديد الحرارة جهت آن نموده شد كه قليل الحرارة خارج از منع باشد ، بهر آن كه خانهء مذكور نيز قليل الحرارة مىباشد ، چنانچه گذشت ، فإ ذلك يحدث الاقشعرار پس بدرستى كه استعمال آبى كه ضد مزاج خانه بود محدث اقشعرار است ، بنا بر ادراك منافى . از اينجا است كه اشد تأكيد مىنمايند اطبا در آن كه دخول در حمام بايد كه به تدريج باشد از مسلخ ، چون به خانه اول رود بايد كه زمانى شائسته در آنجا لبث كند تا بدن او سخونةٌما كسب كند ، پستر در خانهء دوم درآيد .