سريع گردد و هرگاه رياضت به افراط تمام رسد دودى گردد يا نملى . فائده در نبض طعام و شراب و آب و مراد از شراب در اينجا خمر است ، بايد دانست طعام كه به اعتدال خورده شود نبض در آن عظيم و قوى و سريع و متواتر شود . و اگر بسيار خورده شود نبض را مختلف و بىنظام سازد . و اگر بسيار كم خورده شود مائل به قوت و عظم و سرعت نمايد و قوتش دير بماند . و اگر مأكول گرم باشد و مزاج اصلى نيز گرم شود سوء المزاج گرم تولد كند و به سبب سوء المزاج قوت ضعيف شود و نبض نيز ضعيف و سريع و متواتر گردد . و اگر مزاج اصلى سرد باشد و طعام گرم باشد با مزاج بسازد و نبض عظيم و قوى شود . و همچنين اگر صاحب مزاج سرد چيزى سرد خورد سوء المزاج سرد پديد آيد و قوت به ضعف گرايد و بدان سبب نبض صغير و ضعيف و بطىء و متفاوت گردد . اما شراب اگرچه بسيار متشرب شود و نبض بدان سبب مختلف و بىنظام گردد ليكن به اختلاف و بىنظامى كثرت طعام نرسد ، زيرا كه شراب لطيف و خفيف باشد اما شراب سرد بالفعل خواه به عمل سرد شده باشد خواه به سردى هواى زمستان حكم وى چون حكم غذاى سرد است و تغير نبض از وى حسب مزاج اصلى باشد چنانچه گذشت ، غايت آن كه هرگاه در تن گرم شود آن تغير نمىماند . و شراب حار بالفعل خواه از سخونت هواى تابستان گرم شده باشد خواه به آتش حرارت آن از حرارت غريزى بس بعيد نباشد و حكم وى چون حكم غذاى گرم بود و تغير نبض از او حسب مزاج اصلى باشد چنانچه گفته شد . و شراب بهر آن كه زودگوار است تغير در نبض زود مىفكند اما آب مرغوب بنا بر آن كه غذا را مددكار است و مبدق و منفذ به مجارى ضيقه ، فعل وى از باطن همچون فعل شراب باشد در اين امور . و بنا بر آن كه تن را گرم نكند حاجت از وى نيز افزون نمىگيرد . و از آن است كه نبض اگرچه از آب نوشيدن معتدل المقدار قوى مىگردد اما سريع عظيم متواتر نمىشود و حكم كثرت و قلت وى همچون حكم قلت و كثرت طعام باشد . فائده در نبض كسى كه غسل كند به آب گرم يا سرد اگر آب گرم استعمال كند خاصه در حمام نبض عظيم شود و قوى و لين بعده سريع گردد يا متواتر . و اگر در حمام دير نشيند حرارت تحليل رود نبض ضعيف و بطىء متفاوت مىگردد . و اگر آب سرد استعمال كنند و سردى به قعر تن رسد نبض صغير و متفاوت گردد . و اگر ظاهر تن سرد شود حرارت در باطن جمع گردد نبض قوى و عظيم و سريع شود . و آب معدنها آنچه خشك‌كننده است چون شبّى و زاجى نبض را صلب كند و آنچه گرم‌كننده است چون كبريتى نبض را سريع كند . فائده در نبض اوجاع بدانند كه تغير در نبض به سبب درد يا از شدت درد بود يا از اطالت مدت درد يا بنا بر حدوث درد به اعضاى شريفه ، اما چون درد آغاز كند هنوز كمتر باشد نبض قوى و سريع و متواتر شود به شرطى كه وجع در ظاهر بود . اما اگر در باطن باشد هم اندر ابتدا صغير و ضعيف مىكند نبض را . و هرگاه وجع صعب شود نبض را ضعيف كند و صغير و متواتر و سريع . و هر چون كه مدت وجع افزونتر گردد تغير نبض قويتر و بيشتر باشد . و وقتى كه درد نهايت صعبى رسد و قوت ساقط گردد و نبض نملى شود . فائده در نبض اورام و تغير ورم نبض را دو گونه باشد : يكى آن كه ورم شريان تمام بدن را متغير سازد و اين ورم از سه حال خارج نباشد : يا آن كه ورم حار و عظيم بود يا در عضو شريف