الكيفية فاعلة و المادة منفعلة في امتزاج العناصر [ اعتراض بر اين پاسخ ] و بعضى اين قول را رد مىكنند و مىگويند كه فاعل در اينجا صورت ماء مسخن است به توسط كيفيت عرضيه و بدرستى كه صورت هر عنصر فعل مىكند در مادهء خود بالذات و در مادهء غير خود به واسطهء كيفيت خواه كيفيت ذاتيه باشد خواه عرضيه و در دفع اين اعتراض گفته‌اند كه برين تقدير لازم مىآيد كه صورت آب گرم مبرد باشد مادهء خود را بالذات و مسخن بود مادهء غير را به كيفيت عرضيه و هذا باطل بالبديهة لاستلزام اقتضاء الطبيعة الواحدة في آن واحد أمرين متنافيين . فائده در متشابه بودن مزاج در اجزاى مركب و توجيه آن سه توجيه كرده‌اند : يكى آنكه مراد از اين تشابه در حس است به اين معنى كه اگر چه قايم بجزء نارى حرارت است و قايم بجز مائى برودت ليكن ظاهر نمىشود در ممتزج تفاوت بينهما در حس مانند سكنجبين كه مركب است از عسل و خل كه هرچند حلاوت قايم بعسل است و حموضت به خل اما از مجموع كيفيتى آخر حاصل شده است كه ساتر آن دو كيفيت گشته و از درك آنها على انفرادهما مانع آمده . دوم آنكه مراد ازين تشابه در اجزاى ممتزج فى الحقيقت است به اين معنى كه جمله عناصر خلع كيفيات متعدده متضاده نموده كيفيت واحده حقيقيه كه متوسط است ميان كيفيات متضاده لبس كرده‌اند . سوم آنكه مراد از تشابه در نوع است به اين معنى كه كيفيت مزاجيه حادثه از تركيب كه متوسط است توسط ما بين الكيفيات الأربعة و قايم است به جزء نارى ، متشابه است در نوع مر كيفيت متوسط موصوفه را كه قايم است به جز مائى و اينچنين باشد كه جزء نارى مثلا سرد شود نسبت بدانكه بود و جزء مائى گرم گردد نسبت بدانكه بود و كذلك رطوبت و يبوست پس كيفيت مزاجيه كه قايم است به يكى از اجزاى مركب هرچند غير كيفيت مزاجيه قايم بديگر است و متبائن ازو است بعدد ليكن در نوع متشابه است و اين براى آنست كه كيفيت واحده به عدد ممكن نيست قيام او به محال متعدده و قس عليهما الهواء و الأرض . حاصل آنكه از امتزاج عناصر اربعه و تفاعل كيفيات ايشان كيفيتى متحصل گشته كه بنوع هر واحد از كيفيات اجزاى مركب تشابه دارد و از اين ثابت شد كه صور عناصر در مركب همچنان باقى است و حدوث صورت و كيفيت متشابه عند التركيب مبطل آن نمىشود از آنست كه چون جسم را در قرع انبيق مقطر سازيم اجزاى اربعه عناصر از وى متميز مىنمايد باقيا على صورها و اجزاى مائى و ارضى خود ظاهر الدلالةاند بر ارض و ماء و اجزاى بخارى بر هوا و كذلك بر نار نيز لتصاعدها و آنچه بعضى گفته‌اند به بطلان صور عناصر در مركب باطل است لما علمت . فائده تقييد قول بتوسط ما جهت آن است كه تا سائر امزجه در آن