و نزد بعضى از متبحّرين علوم ، ممكن الحصول و از عالم تبديل صورت نوعيه است ، نه قلب ماهيت ؛ چه ذهب را نسبت به انواع فلزات صحيح المزاج دانسته‌اند و ساير را مريض و به جهت اصلاح علل هر يك [ را طى ] تدابير چند مقرر ساخته و تكون موش را از كلوخ مشاهده نموده‌اند و تصريح كرده‌اند كه مكرر ديده ايم كه نصف كلوخى را اعضاى موش صورت بسته بود و نصف ديگر به شكل خود باقى بود . « شيخ الرئيس » ، در اوايل ، نافى اين علم بود و در آخر رساله‌اى در حقيقت آن انشاء فرموده‌اند : و بعضى را اعتقاد آن كه جز تخفيف و تركيب صورتى ندارد و خالص نمىتواند بود ، و اين عمل بىديانت است و صاحبان معرفت از آن برّىاند و ظاهر آن است كه اين فن را اصل اصيل باشد ؛ اما بدون زهد و قناعت به اقل و ايصال اكثر به مستحقين و مساكين و تشابه به انفاس قدسيه و تخلق به اخلاق اولياء اللّه و اكرامِ مفضل منعام جل شأنه صورتى نبندد و اگر بندد بالاخره باعث بوار و هلاك آن شخص گردد ؛ چه اين علم كليد خزانه‌اى از خزاين ملك الملوك [ است ] و به ندرت اگر بيگانهء بارگاه عزت بر آن مطلع شود ، حكم دزدى كه كليد [ را ] يابد دارد و عاقبت حال سارقِ چنين درگاه معلوم دلهاى آگاه خواهد بود و به مجرد ملاحظهء نسخه‌هاى متداوله ، بدون استاد ماهر پيرامون اين عمل گرديدن محض سوداى خام پختن است ؛ چه مدار در اين [ باب و ] فن به اعمال متنوعه و افعال مشكل است و جزئيات او ممكن التّصور به تسطير نيست . فى الواقع اكثر نسخ آن از تأليفات عالم با عمل باشد و امكان ندارد كه اسرار عظيمه را بدون رمز بيان كنند و رموز ايشان مختلف است و احاطه بر جميع آن امكان ندارد ؛ چه اگر رموز جميع اهل ، [ اين ] علم به يك نسق مىبود ، هر آينه رمز نمىگردد ؛ بلكه اصطلاحى خاص بر آن صادق مىآمد ، و اگر رسائل از تأليفات غير عالم عامل باشد ، بديهى البطلان خواهد بود ؛ بلكه شرط اعظم ، مشاهدهء اعمال مخصوصه است از صاحب اين فن و تكرار عمل در خدمت عارف آن و اين كه اين بىبضاعت با عدم اطلاع بر آن ارتكاب ترقيم اصول كليه نموده ، سبب آن است كه اكثر اعمال صناعت ، طبيب را در بعضى از آن ضرور مىشوند و تدبير بعضى از ادويه به اعمال مخصوصه با حسن وجوه ممكن است . و چون در طى تأليف تحفة المؤمنين مطالعهء اكثر رسايل معتبرهء اين فن شده و بعضى ادويه را تدابير به طريق اهل اين فن نموده بود ، بناء عليه به قدر امكان در بيان اصول كليه و