و مزاج نوعى دو طرف افراط و تفريط دارد و محال است كه شخصى از اشخاص نوع باقى باشد و موصوف بمزاج نباشد زيرا كه بطلان مزاج نوعى موجب بطلان اشخاصست و شكى نيز نيست كه شخصى از اشخاص نوع انسانى كه او اعدل اشخاصست و شخصى اقرب ازو كه باعتدال بالفرض نيست و درين هنگام مر مثل اين شخص را اعتدال ديگر است و اين اعتدال نيست مگر بحسب قياس نوع الى ما هو داخل فيه يعنى شخصى و فردى كه داخل است درين نوع همچنانكه اعتدال نوعى نيست مگر بحسب قياس نوع الى ما هو خارج عنه يعنى بجز خارج از نوع مثل قياس مزاج نوع انسان بمزاج غنم يا ارتب و همچنين در صنف نيز زيرا كه در هر صنف از اصناف انسان مثل ترك و هند و غير ذالك من الاصناف را مزاجيست خاص با آن صنف كه قياس آن مزاج با آن صنف قياس مزاج نوعيست به انسان و اين مزاج را اعتدال صنفى مىنامند و همچنين در هر صنف از اصناف شخصيت كه نسبتش به آن صنف نسبت اعدل ناس است از روى مزاج بنوع انسانى و اين اعتدال نيست مگر بحسب قياس صنفى الى ما هو داخل فيه همچنانكه اعتدال صنفى نيست مگر بحسب قياس صنف الى ما هو خارج عن ذالك الصنف همچنانكه سابقا مذكور شده همچنين مر هر شخص از انسانى را مزاجيست خاص به او كه ممكن نيست يا نادرست كه به او مشارك باشد در آن مزاج مر آن شخص ديگر از اشخاص ديگر از اشخاص انسانى و آن مزاج مر آن شخص را اعتداليست كه به آن متقوم آن شخص در مزاج و اين مزاج را اعتدال شخصى مىنامند قياس با غيرش از اشخاص