يوسف بن محمد بن يوسف الطبيب الهروي
21
رياض الادويه ( فارسى )
يوسفى رسالهء ديگرى هم دارد به نام مأكول و مشروب كه با اين ابيات شروع مىشود : زبان را چو در اوّل اين كلام * ز حمد و تحيّت رساندى به كام بدان ، اى خردمند روشن ضمير ! * كه گويد چنين يوسفى حقير . . . گفتيم كه جامع الفوايد در سال 934 هجرى در هرات نوشته شده است . اين كتاب براى كسانى كه بخواهند مطالعات بيشترى در زمينه طبّ عمومى داشته باشند ، به آسانى قابل حصول است . يوسفى در دوران حكومت جانشين بابر يعنى سلطان همايون ( 937 - 963 ه ق . ) به سمت وزارت برگزيده شد و ان شاء و كتابت دربار نيز به دست وى انجام مىگرفت و علاوه بر آن پزشك دربار نيز بود و اين حاكى از اهميت و منزلت والاى اطبا در نزد سلاطين بوده ، خاصه طبيبى چون يوسفى كه طبع شعر نيكويى داشت و مديحه نيز مىگفت . و گفتيم كه در ميان آثار غير طبى يوسفى ، از همه معروفتر بدايع الإنشاء است كه براى فرزند خويش نوشته است . اين كتاب در سال 940 هجرى در هند تأليف يافت . از اين مجموعه كه حاوى نمونههاى نامهها و توقيعها و محاورات است ، نسخههايى در كتابخانه ديوان هند و كتابخانه موزهء ملى پاكستان و جز آنها موجود است . يك نسخه از چاپ سنگى اين كتاب نيز در كتابخانه سنا به شماره ( 59 و 631 r ) موجود است . رياض الأدويه كتابى كه هماكنون دربارهء آن سخن خواهيم گفت ، يكى از آثار مهم و ارزندهء طبّى دورهء صفويه است كه در شبه قاره به زبان فارسى نوشته شده و على رغم آثار طبى ديگر يوسفى ، كه به شعر يا تلفيقى از شعر و نثر است ، صرفا به نثر مىباشد . براى پرداختن به جنبههاى مختلف اين كتاب ، آن را از جهاتى اجمالا بررسى خواهيم كرد : رياض الأدويه مهمترين اثر يوسفى در مفردات ادويه محسوب مىشود . مفردات در اصطلاح ، دواهايى است كه در آن تركيب صناعى نباشد . مفردات يا نباتى است و آن ميوهها و تخمها ، گلها ، برگها ، شاخهها ، ريشهها ، پوستها ،