و تدبير باقى اعراض امراض كه او را واقع باشد و همچنين تدبير بعضى امراض كه به انتقال و يا از قصور تدابير سابقه او را روى نموده باشد جمله به تقريب معلوم گردد ان شاء اللّه تعالى . تدبير مرتاضان به تعب و رنج چون حافظ صحت را به حركت متعب ضرورت غير بدنى واقع شود و به دستورى كه در باب دوم مذكور شد نتواند رعايت نمودن و خواهد كه مضرات آن را لختى بازدارد و يا خود مضرتى كه رسد به زودى رفع آن كند ، طريق آن است كه به هر فعلى متعب كه مشغول خواهد شدن ، اولا دوايى كه حفظ قوا و اخلاط از تحليل مفرط و حفظ اجزاى بدن از گدازش كند به كار دارد چون حب الشفا و حافظ الصحت و امثال آن‌ها . و اگر به چنين دوايى مداومت داشته باشد اولى بود . و بعد از آن اعضايى را كه تعب بيشتر بدان مىرسد قبل از رياضت و بعد از رياضت دلك معتدل فرمايند و به تدهين اعصاب آن را نرم مىدارد و روغن بابونه و شبت در اين باب عظيم نافع آيد و در حين حركت به آنچه مقدور بود كه از رعايت آن مشقت كمتر به اعضا رسد ، آن را اختيار نمايد . و به هيچ حال بر پرى معده به تخصيص از شوربا و آب و مايعات و همچنين بر جوع و عطش غالب احتمال هيچ تعب نكند . و اگر مجال افتد كه قبل از اشتغال به حركات عنيف لختى بدان خوى كند مددى عظيم بود طبيعت را و همچنين به حر و برد . و اگر حركت در هواى حار يا بارد خواهد كردن و چون در اثناى حركت گرسنه يا تشنه شود ، اندك چيزى كه خشك باشد به كار برد و اندك‌اندك خورد و بعد آب لختى سكون اختيار كند تا معده را برهم نشوراند و تسكين عطش در حر هوا حال الحركت و قبل از قرار به شراب فواكه حلو و كم‌ترشى اولى بود و در برد هوا به شيرينى و شير پخته . و بر ماندگى از حركت آب خوردن ، درد و كوفتگى تن بسيار ظاهر سازد و صبر و تأخير آب از طعام نيكو بود و اگر بىطاقت شود اندكى تجرع كند و يا به فواكه و اشربه و شير تسكين اولى بود . و غذاى كسانى كه در گرما حركت مىكند نان و ماست و نان و دوغ و نان و اشربه ترش شيرين و نان و گوشت و پياز و اندك سركه چاشنى كرده يا نان و ماست شويتى و شورباى برنج نيم سرد و گوشت مرغ و آردين‌هاى قاتق ناردان و يا سركه عسل و مغز جوز و يا سركه دوشاب و يا ماست كرده مناسب باشد و جمله ماست و دوغ اگر ترش نباشد بسى مفيد آيد . و غذاى كسانى كه در سرما حركت مىكنند ، شورباى گرم كه در آن زردك و پياز و شلغم و گوشت و نخود جوشيده باشد يا اماجى به گوشت و حبوب مذكور مناسب‌ترين اغذيه بود . و حبوب پخته كوفت را عظيم نافع آيد و همچنين شيربرنج و باقلى آب كه در عسل و روغن و آب پخته باشند يا از شيرينى ديگر ، سرما يافته و كوفته شده در سرما را عظيم نافع آيد . و اكثر شورباها و طعام‌هاى نرم گرم بالفعل و بىقاتق چون هريسه و حليم و شورباى پر برنج چرب بسى نافع آيد . و گوشت گرم با نان نرم و پياز يا سير يا گندنا هم مناسب آيد . و كسمه و بكسمات و مويز و خرما و امثال اين‌ها در هواى معتدل انفع آيد . و بايد كه مانده شده در گرما آسايش در موضعى خنك كند و اگر به ترى مايل بود بهتر باشد . و به هيچ