الفصل الأوّل : في الأركانِ و الأمزِجَة فصل اول : ركنها و مزاجها أمّا الأركان الف . ركنها « 1 » فهى أجسامٌ بَسِيطَةٌ . و « 2 » هي أجزاءٌ أوَّليَّةٌ ركنها كه بنياد بدن موجودات ( انسان و

--> ( 1 ) . مراد از اركان و عناصر در پزشكى ايرانى دقيقا همان معنايي نيست كه امروزه در علم شيمي يا فيزيك كاربرد دارد . در طبيعيات مىخوانيم كه اجزاي تشكيل دهنده جهان چهار است : آب و زمين و هوا و آتش كه به آنها از يك منظر عنصر ، از منظري ديگر اسطقس ، و از ديدگاهي ديگر ركن مىگويند . حكيم ارزاني به نقل از حكيم قرشي مىنويسد : ركن در لغت جزوي را گويند كه جزو اوليه باشد يا ثانويه ( اوليه چون عناصر ، و ثانويه چون اخلاط ) ، ليكن در اصطلاح ، مخصوص است به اجزاي اوليه كه آن را " اركان " و " عناصر " و " اسطقس " و " اصل " و " ماده " و " هيولي " گويند . . . جسم ، به اعتبار بودن او جزو مركب بالفعل مسمى مىگردد به « ركن » ؛ و به اعتبار انقلاب و استحاله يكي به ديگري مسمى مىگردد به « اصل » ، زيرا كه هر واحد از اجسام گويا اصل است مر غير را ؛ و به اعتبار ابتداي تركيب از وى مسمى مىگردد به « عنصر » ؛ و به اعتبار انتهاي تحليل به او مسمى مىگردد به « اسطقس » و معناش در لغت يوناني " ما يستحيل اليه الشيء " است ؛ و به اعتبار بودن او قابل مر صُوَر را مطلقاً ، به غير تخصيص به صورتِ معيّنه ، مسمى مىگردد به « هيولي » ؛ و به اعتبار بودن او قابل مر صورت معيّنه را مسمى مىگردد به « ماده » . مفرح القلوب ، مقاله اول . ( 2 ) . ب : ( و ) ساقطة .