محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( مترجم : اسماعيل ناظم )

355

قانونچه في الطب ( فارسى )

استسقاى طبلى و آن عبارت است از اجتماع ريح غليظ عسر التحليل در مواضعى كه آب زقى جمع گردد و گاهى با اين ريح اندك مائيت نيز باشد ليكن ريح غالب بود و اين نوع استسقا را بقراط استسقاى يابس ناميده و ديگران الحبن . اكسير ص 110 ج 3 استسقاى لحمى و آن عبارت است از ترهل جميع اعضاء و چون ماده آن در خلل لحم مستقر بود لهذا لحمى گويند و نزد اكثر سليم‌ترين انواع استسقاست و كثير الوقوع . ( اكسير اعظم ، ج 3 ، ص 79 ) اسهال بدانكه جميع اسهال به حسب سبب بر دو نوع است يكى بادى مثل هوائى و دوائى و غذائى و خونى دوم بدنى عموما مثل امتلاى دورى يا غير آن از هر خلطى كه باشد و بحرانى و ذوبانى يا خصوصا مثل دماغى و معدى و كبدى و ماساريقى و مرارى و طحالى و معوى و نزد اكثر جمله اسهال سه قسم است غذائى و هوائى و عضوى و هر واحد را از اين اقسام ثلاثه انواع بسيار است . آنكه از معده بود و اين اسهال را ذرب و خلفه و اختلاف و زلق المعده نيز گويند و ذرب در اصطلاح اطبا عبارت از انطلاق شكم متصل و اسهال دائمى است و گويند كه ذرب آن است كه طعام در معده و امعا منهضم نشود و جميع بدن را غذا نرسد بلكه از اسفل تنها به استفراغ متصل خارج گردد و كثير الرطوبت بود و اين مرض را ذرب از بهر آن نامند كه ذرب در لغت فساد معده را گويند و يا بهر آنكه ذرب به معنى حدت نيز آمده پس به سبب حدت براز و سرعت حركت او در خروج مسمى بدان شده و يا از براى آنكه ذرب به معنى عدم قبول علاج هم آمده پس به سبب صعوبت اين علت و عظم خطر در آن بدين اسم ناميده‌اند و فرق ميان هيضه و ذرب آن است كه با هيضه قى باشد و مرضى حاد سريع الانقضا است و ذرب مرضى است مزمن متطاول و اگرچه مع القى بود و خلفه آن است كه طعام بر سبيل معتاد اندر شكم نايستد بلكه مندفع گردد و گاهى زود و گاهى به دير و گاهى به دفعات بسيار و گاهى به دفعات اندك و گاهى منهضم و گاهى فاسد و اختلاف و خلفه نزد بعضى مترادف‌اند و جمهور اطبا اسهال حادث به ادوار را اختلاف گويند و اسهال كاين بالوان را خلفه نامند و سمرقندى ميان خلفه و اختلاف و ذرب هيچ فرق نمىكند و حجندى گويد كه ذرب اسهال متواتر معدى است از مواد مختلف فاسد رقيق و خلفه اسهال همين مواد است مگر متواتر نباشد بلكه ميان دو مجلس زمانى معتد به متخلل بود و بعضى تعريف ذرب چنين كرده‌اند كه آن استفراغ مواد رقيق مختلف فاسد از معده است و اين عام‌تر از اول است بهر آنكه مشتمل به قى و اسهال است و آن را اسهال معدى و اختلاف و زلق المعده نيز گويند و نزد بعضى اسهالى كه سببش ملاست معده بود آن را ذرب گويند و نزد بعضى اسهال و ذرب مترادف است و زلق المعده نزد اطبا عبارت است از نقصان فاحش يا بطلان در هضم كه به سبب آن غذا