باب سوم / در تدبير شهر و مسكن ( 1 / 31 ) هر مسكني كه بلندتر باشد ، هواي آن و نسيم آن خنك تر و خوشتر و دم زدن در آن هوا آسان تر ، و هر مسكني كه نشيب تر ، هوا به آن گرم تر و گرفته تر و بخارهاي آن بدتر و دم زدن در وى ناخوشتر ، و هر مسكن كه از يك جانب كوه باشد و از جانب ديگر دريا هواي آنجا " تر " باشد و باران بسيار بارد . پس اگر زمين آن صعب و خشك باشد و كوه آن سنگ باشد مضرت آن كمتر باشد و اگر كوه از " گل " بود و زمين رخو ( سست ) باشد ، تري آن زيان كارتر باشد . و اگر مزاج ولايت گرم باشد ، عفونتها بسيار افتد ، خاصه اگر مسكن در نشيب باشد . و اگر با اين حال ها ، جانب شمال بسته بود و دريا از جانب جنوب بود ، باد بيمارى در آن شهر بسيار بود ، و مسكني كه در ميان شوره و معدن گوگرد 1 و نفط 2 و مانند اين باشد ، هواي آنها از اعتدال دور باشد ، و مسكن‌هاى بياباني ، درشت و خشك باشد ، و مسكن دريا " تر " باشد ، و مسكن كوه ها ، خاصه اگر كوه مقابل مشرق بود ، هواي آن درشت باشد و مردم ، قوي و دراز عمر و درشت سخن باشند ، و مسكني كه زمين آن گل پاكيزه بود و كوه و دريا از وى دور باشد ، هواي آن خوش و معتدل بود ، و مسكني كه اندر ميان بطحا 3 و بيشه بود بد باشد ، خاصه اگر حشرات آبى و غير آن بسيار تولد كند ، و مسكني كه اندر ساحل دريا باشد ، هواي آن درست تر باشد از بهر آنكه دريا عفونت نپذيرد ، و اگر نهاد شهر ، بد افتاده بود ، و كسي خواهد كه مسكن و خانه خويش بر نهاد نيك نهد ، خانه را بلند سازد و همه خانها 4 كه در وى باشد ، روى سوي مشرق كند ، و گذر شمال در وى گشاده كند و چنان سازد كه شعاع آفتاب اندر بيشتر خانه ها درافتد ، و سقف خانه بلند كند ، و درها 5 فراخ و هموار .