أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

69

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

منابع صيدنه دانشمندان و آثارى كه از آنها در صيدنه نقل شده است بيرونى براى نوشتن صيدنه از آثار پرشمارى كه در طول حدود پانصد سال دانشمندان سرزمين‌هايى مانند آسياى ميانه ، ايران ، افغانستان ، هند ، كشورهاى عربى ، آسياى صغير ، يونان و رم به‌وجود آورده بودند ، استفاده كرده است . تعداد كل مؤلفانى كه در صيدنه از آنها نام برده شده است به دويست و پنجاه مىرسد . چنين مقايسه‌اى جالب است : ابن سينا در مقالهء دوم قانون كه تقريبا همان حجم صيدنه بيرونى را دارد ، روىهم فقط از سى مؤلف نام مىبرد « 219 » ، و در مفردات ابن بيطار كه از نظر حجم حدود 5 / 3 بار بزرگ‌تر از صيدنه است ، از حدود يك صد و پنجاه مؤلف نقل مىشود . « 220 » بين مؤلفانى كه بيرونى از آنها نام برده ، طبيعىدانان ، فيلسوفان ، مورخان ، جغرافيادانان ، جهانگردان ، زبان‌شناسان و شاعران نيز در كنار پزشكان ديده مىشوند . بسيارى از آنها مشهور نيستند يا فقط به نام شهرت دارند و آثارشان برجا نمانده است . به همين جهت نقل‌هايى از چنين منابع و اطلاعاتى دربارهء مؤلفان آنها كه در صيدنه آمده از ديدگاه تاريخ علم و فرهنگ ملت‌هاى شرق در سده‌هاى ميانه و از آن جمله كشورهاى آسياى مركزى بسيار جالب است . « 221 » با در نظر گرفتن اين مراتب ، فهرستى از پزشكان ، ( 219 ) . ابن سينا ، ص 813 - 814 . ( 220 ) . مه‌يرهوف مىپنداشت كه اثر ابن بيطار از نظر حجم شش بار بزرگ‌تر از صيدنه است و تعداد مؤلفانى كه بيرونى از آنها نقل كرده حدود 100 است . Vorwort ، ص 18 . ( 221 ) . كار بيرونى از اين لحاظ ، تاريخ طبيعى پلينيوس ( 23 - 79 ) دانشمند رمى را به ياد مىآورد . پلينيوس براى نوشتن اثر خود حدود 2000 كتاب خواند ، اما چون اكثر آثار مورد استفاده پلينيوس نيز به ما نرسيده است ، اثرش همچون چكيده‌اى از يك كتابخانهء كامل ارزش خاصى كسب مىكند . E . Kremers and G . Urdang , History of Pharmacy , London 1940 , p . 14 .