أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

61

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

اصطلاحات چندزبانى ، كه يكى از آنها به خط سريانى نوشته شده بود ، چشم اميد داشته باشد . صرف‌نظر از اين توجه خاصّ بيرونى به نقل درست اصطلاحات خارجى ، بيشترين تحريفات در دست‌نويس صيدنه كه به ما رسيده در واژه‌هاى يونانى و سريانى و تا اندازه‌اى هندى و فارسى به چشم مىخورد . اكثر اين تحريفات بىشك ناشى از اهمال نسخه‌برداران است . « 199 » اما بيرونى در نوشتن ماللهند براى نقل واژه‌هاى هندى با حروف عربى ، دستگاه ويژهء آوانويسى را طرح كرد . از آنجا كه الفباى عربى براى نقل همهء واج‌هاى زبان هندى نارسا بود ، بيرونى يك سلسله از نشانه‌ها را كه بخشى نيز از فارسى گرفته شده بود [ مانند : ] « پ » ، « چ » ، « گ » ، « ف » ( و ) ، « ژ » وضع كرد . « 200 » متأسفانه ، در دست‌نويس صيدنه اين نشانه‌ها به‌ندرت ديده مىشود و به‌جاى آنها « ب » ، « ج » ، « ك » ، « ف » و « ز » عربى به‌كاررفته‌است . افزون‌بر آن ، همان گونه كه گفته شد ، بسيارى از واژه‌هاى عربى در صيدنه تحريف شده است و نوشتهء اوليهء آنها را به دشوارى مىتوان بازسازى كرد . لكن احتمال دارد كه نام‌هاى هندى داروها در صيدنه در اصل از روى همان دستگاه ويژه آواشناسى مورد استفاده در ماللهند نوشته شده و تحريفات را نسخه‌برداران گوناگون انجام داده باشند . مسائل واژگان‌نگارى همان گونه كه پيش از اين گفته شد ، در صيدنه نيز طبق معمول هم‌چون ديگر كتاب‌هاى پزشكى عربى ، هر عنوان با نام گياه يا ديگر مواد دارويى مورد بررسى ، آغاز مىشود . به همين جهت اكثر اين نام‌ها را مىتوان در آثار مشابه ديگر مؤلفان مانند ابن سينا يا ابن بيطار يافت . اما اگر تعداد عظيم اصطلاحات به زبان‌هاى ديگر را كه در متن كتاب بيرونى به‌عنوان مترادف آمده در نظر گيريم ، آن‌گاه قرار دادن اثر ديگرى در سطح صيدنه دشوار است . در صيدنه بيش از 4500 نام گياه ، جانور ، كانى و محصولات به دست آمده از آنها گرد آمده است . توزيع اصطلاحات برحسب زبان در صيدنه ( 199 ) . مشروح‌تر آن را همين‌جا در ص 139 بخوانيد . ( 200 ) . India ، ص XXV ، ماللهند ؛ ص 41 .