أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )
112
الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )
علت عمدهاى بوده است تا نسخههاى كامل آن بسيار اندك باشد . « 503 » تا چندى پيش ، اين كتاب به صورت كامل فقط از روى ترجمهء لاتينى سدههاى ميانه در دسترس بود « 504 » اما دستنويس منحصربهفرد متن تقريبا كامل نسخهء اصلى به زبان عربى كه در اسكوريال نگهدارى مىشود ، به نمايش گذاشته شده است . « 505 » در منابع از كتاب الجامع رازى نيز نام مىبرند . در فهرستهاى مشهور : ابن نديم ( نيمهء دوم سدهء دهم ) و ابن قفطى ( 568 / 1172 - 646 / 1248 ) و همچنين بيرونى اشاره شده است كه الجامع نام ديگر الحاوى ياد شده است . « 506 » اما ابن ابى اصيبعه از آن بهعنوان اثر جداگانهاى به نام كتاب الجامع و يسمى حاصر صناعة الطب ياد مىكند ، عنوانهاى 12 بخش آن را نام مىبرد و پس از آن يادآور مىشود كه آنها هيچ شباهتى با بخشهاى الحاوى ندارند . ابن ابى اصيبعه در پايان مىافزايد كه او كتاب الجامع را نديده و كسى را هم نمىشناسد كه آن را ديده باشد . « 507 » در نسخهء عربى صيدنه فقط از الحاوى ( 503 ) . على بن عباس مىنويسد كه فقط دو شخص را مىشناسد كه اين كتاب را در اختيار دارند . نقل از اثر ، 5 ، 6 . ( 504 ) . دربارهء چاپ ترجمههاى لاتينى الحاوى نك . كمپبل ، I ، 69 . ( 505 ) . بروكلمان ، I , SB , GAL ، 419 . چاپ حيدرآباد الحاوى از روى اين دستنويس صورت گرفته است . نك . بالاتر ، يادداشت 502 . ( 506 ) . بيرونى ، فهرست ، 6 ، شمارهء 1 ؛ نجمآبادى ، 23 ، 24 . ( 507 ) . ابن ابى اصيبعه I ، 317 - 318 . آنگونه كه نجمآبادى مىنويسد ، بخشهاى الجامع مورد اشارهء ابن ابى اصيبعه با بخشهاى الحاوى در دستنويسهاى موجود در كتابخانههاى گوناگون ايران مطابقت ندارد . تقسيمبندى الحاوى در چاپ حيدرآباد آن نيز كاملا به گونهاى ديگر است . نجمآبادى ، 29 - 30 ، 34 - 35 . مقابلهء فهرست الحاوى در چاپ حيدرآباد با بخشهاى الجامع مورد اشاره ابن ابى اصيبعه نشان مىدهد كه بين آنها نه تنها در ترتيب تنظيم فصلها بلكه در خود محتوا نيز تفاوت وجود دارد - حتى يك وجه مشترك بين فصلهاى آنها كه دليلى براى وجود دو نام براى يك اثر باشد ، يافت نمىشود . وانگهى عنوانهاى بسيارى از بخشهاى الجامع در فهرست بيرونى ( نيز در فهرستهاى ابن نديم و ابن ابى اصيبعه ) به عنوان تأليفهاى مستقل نوشته شده است . مثلا ، در فهرست ابن ابى اصيبعه بخش 3 الجامع ( در فهرست ابن نديم بخش 5 ) فى الادوية المركبة فيه ذكر ما يحتاج اليه منها على سبيل الاقراباذين ، در فهرست بيرونى شمارهء 13 : القراباذين الكبير ، شمارهء 14 : القراباذين الصغير ناميده شده است . بخش پنجم ( ابن نديم ، بخش هفتم ) - فى صيدلة الطب ، در فهرست بيرونى شمارهء 29 : الصيدنة ، بخش ششم ( ابن نديم - بخش هشتم ) - فى الابدال ، بيرونى ، شمارهء 30 : كتاب الابدال . بخش دهم ( ابن نديم - بخش دوازدهم ) - فى المدخل الى صناعة الطب ، بيرونى ، شمارهء 3 : المدخل الى الطب . با توجه به همه اينها مىتوان حدس زد كه الجامع نام