اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )
مقدمه 12
اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى )
« البته منكر نيستيم كه تركيب كردن علوم ، به نحوى كه در كتابهاى » « درسى متداول است مفيد است و بىآن علم نمىتواند از نسلى بنسل » « ديگر منتقل شود ؛ اما بايد توجه داشت كه مندرجات آن كتابها غير » « قطعى است و جنبهء موقتى دارد و گاهبگاه بايد در آنها تجديد نظر شود . » « بعلاوه برخى كارهاى علمى هست كه بطرق تحليلى عادى نمىتوان به » « كنه و مغز آنها پى برد زيرا كه اين كارها از استعداد و ظرفيت زمان » « خود برتر و بيشتر بودهاند ، و در سير تكاملى علم باصطلاح رياضى ، » « يك نقطهء انفصال بوجود مىآورند ؛ اينگونه مطالب علمى هيچگاه بطور » « كامل شناخته نشده و مطالب قابل استفادهء آنها استخراج نگرديده و » « نفعى كه بر آنها مترتب بوده كاملا عايد نشده است . شايد سبب اين » « باشد كه نبوغ واقعى هيچوقت كما ينبغى مورد استفاده واقع نگرديده » « است و گاهى بايد قرنها بگذرد تا اصولى كه نابغهاى وضع كرده است » « باندازهاى كه درخور آنها است شناخته شود . هنوز مطالعهء آثار » « ارسطو و ديوفانتوس ( رياضىدان يونانى قرن سوم ميلادى ) و هويگنس » « ( رياضىدان و منجم هلندى در قرن هفدهم ) و نيوتن بسيار نافع است ، » « و آن آثار مشحون از خزائن علمى پنهانى است . اشتباه بزرگى است » « اگر فكر كنيم كه در آثار مذكور جز آنچه تا به حال درك و بيان شده » « است مطلب ديگرى نيست . البته اگر چنين بود مطالعهء آنها فايدهاى » « نداشت و فقط بيان فهرستى از حقايق و عقايد گذشته كفايت مىكرد ، » « ولى چنين نيست و من به آنان كه منكرند توصيه مىكنم كه بدقت در » « اين امر غور كنند تا ببينند كه براى فكر هيچچيز مهيجتر از دست » « يافتن بمنابع و مآخذ نيست . اكنون مثالى چند مىآورم تا ممد آنچه » « گفتم باشد . در طب از اين مثالها و شواهد بسيار مىتوان يافت ، مثلا » « تأثير تعليمات بقراط در نظريههاى جديد دربارهء خلطها و طبيعت ، يا »