فصل پانزدهم افعى و نيش زدنش ما در اين فصل مىخواهيم راجع به افعى و اژدها - كه آن را نيز از ردهء دوم در خطرناكى به شمار آورده‌ايم - صحبت كنيم . نر اين مارها خطرناك‌تر از مادينهء آنها است . سابقا گفتيم افعى نر دو دندان پيشين دارد و افعى ماده بيشتر ؛ حال اگر ديدى كه فقط جاى دو دندان بر نيش زده بود ، بدان ! افعى نر آن را گاز گرفته است . و اگر جاى بيشتر از دو دندان پيشين بود ، معلوم است كه كار افعى ماده است . همين‌كه افعى جايى را نيش بزند ، از جاى نيش خون مىآيد . بعد از آن خونابه مىآيد . و ممكن است سپس چيزى به رنگ آب آيد و بعدا به رنگ روغن زيتون از آن بيرون ريزد و بعدا به رنگ زنگار درآيد كه در اين حالت همرنگ سم شده و به گوهر سمى تبديل شده است . جاى نيش به درد مىآيد و درد كم‌كم انتشار مىيابد و به تمام بدن سرايت مىكند . بعد از آن در جاى نيش ورم گرم و سرخ رنگ پديد مىآيد ، جوشهاى زياد و تاولهاى شبيه به پوست سوخته بر ورم ظاهر مىشوند . و ممكن است جوشها در ساير بدن منتشر شوند . بعد از آن جاى ورم كرده در نزديكى نيش‌زده سبز رنگ مىگردد . دهان مار گزيده خشك مىشود ، در اندرون بدن حالت التهابى رخ مىدهد ، تب مىكند كه تبش همراه با لرز و تكان خوردن بدون اراده است . بعد از آن عرق سرد مىكند ، رنگ رخساره‌اش بدرنگ مايل به سبز مىشود ، هيجان‌زده مىگردد . سرش گيج مىرود ، پياپى نفس مىكشد ، نفس كوتاه مىشود ، دل به هم مىآيد ، سكسكه مىكند . و در بعضى حالات خلط مرارى بالا مىآورد ، به زحمت مىتواند بشاشد ، در سرش احساس سنگينى مىكند و ممكن است نزيف خون‌دماغ پيدا شود ، نوعى احساس سنگينى در پشت پديد مىآيد . بعد از آن عرق سرد مىكند و به شدت مىلرزد و غش مىكند . اكثرا نيش خوردهء افعى در فاصلهء سه روز مىميرد و گاهى ممكن است تا روز هفتم هم زنده بماند . علاج نيش افعى به‌طور كلى بايد دستورات همگانى در علاج مار گزيده كاملا مراعات شود . اينك مار بهترين روش معالجه را توضيح مىدهيم : بايد تا زود است و به تأخير نيفتاده است ، از ترياق افاعى ( پادزهر افعى ) استفاده كنى . و اگر به تأخير هم بيفتد ، باز ممكن است ترياق بسيار بهره برساند و نيز ممكن است هيچ فايده‌اى ندهد . اگر دارو را به قصد اين بگذارى كه ابزارى براى سم بركشيدن باشد ، اهميت چندانى ندارد ؛ زيرا خود طبيعت ابزارهاى مقابله با سم را استعمال مىكند . مگر اينكه حالتى رخ دهد كه طبيعت و جاى نيش زده باهم به هيجان آمده باشند ، آنگاه ناچار باشى كه چيز بيگانه به بدن را وارد كار كنى .