أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )
17
قانون ( فارسى )
5 - گاهگاهى آن هم بهندرت اتفاق مىافتد كه از اثر جمع شدن بخار زياد از حدّ ، تب لرز همراه درد سوزنى در ماهيچهها زياد از حد احساس شود . 6 - اكثرا شعلهور شدن گرماى تب روزانه خشكاننده و حتى افسردهكننده هم نيست و به گرمايى مىماند كه انسان از اثر مستى يا از اثر خسته شدن احساس مىكند . 7 - اگر در روز اوّل شروع تب ، ادرار بيمار رسا و پخته و نبضش بر مرام است ، بدان ! كه حتما تب روزانه است ؛ زيرا بول در تب روزانه به سبب حالت گرمى بدن رنگ را تغيير نمىدهد و به رسايى مىماند و رنگش مايل به رنگ يكى از خلطها نيست . حتى فرض كنيم كه رنگش از حالت طبيعى منحرف شده باشد ، از حيث قوام تغييرى نمىكند و در هر حال اگر رنگ ادرار كاملا طبيعى نباشد ، بدان كه از اثر تب و گرماى تب نيست بلكه حتما سببى ديگر دستاندركار است - چنان كه اين بحث را در تب از اثر خستگى و غيره بيشتر توضيح مىدهيم . 8 - در تب روزانه نبض بيمار تند و پياپى و درشت مىزند ، مگر اينكه سبب تب از آن سببهاى ناتوانكنندهء نيروى جسم انسان باشد ، يا خلط گزنده در دهانهء معده گير كرده باشد ، يا سرما و يا سبب ديگرى در كار باشد كه نبض از اثر آن در حالت تب كوچك بزند . كمتر اتفاق مىافتد كه در تب روزانه نبض تفاوت داشته باشد . و حتى اگر تفاوت پيدا كرد تفاوت مرتب است . اگر تفاوت نبض نامرتب شد ، بدان ! كه از خود تب نيست بلكه از سببى ديگر است كه پيشينگى دارد و يا همراه سبب تب روى آورده است . از قبيل خستگى زياد يا احساس درد گزش شديد در درون و غيره . ممكن است نبض از تأثير سرماى شديد سخت و سفت گردد يا از گرماى آفتاب كه بر انسان اثر بد بگذارد و مزاج را به خشكى بكشاند ، يا از نوعى خستگى شديد خشكانندهء مزاج يا گرسنگى يا بيخوابى كشيدن يا غم خوردن و يا از تخليه و پاكسازيهاى بدن نبض نامنظم باشد . گاهى ممكن است نبض بيمار تب روزانه به سرعت بگسترد و به كندى كوتاه شود ، امّا هيچگاه - مگر بهندرت - نبض در حالت تب روزانه سريعتر از طبيعى نمىشود ، كه در حالت نادر و استثنايى نيز سرعت نبض خارج از حال طبيعى بسيار كم است ؛ زيرا در حالت تب روزانه نبض بيشتر از آنكه براى بيرون راندن بخار تباه به كار افتد ، نياز به خنكى بخشيدن به بدن دارد ؛ چون برانگيختن بخار در حالت تب روزانه در مقايسه با بخارى كه در غير حالت تب برمىخيزد تباهتر نيست ، بلكه در حالت تب ، بخارى كه از درون بيمار برمىخيزد كممايهتر از آن بخارى است كه در غير حالت تب از درون برمىخيزد . هرگاه در معاينه نبض بيمار با اشكالاتى برخوردى و نتوانستى خوب آن را تشخيص دهى و بويژه در حال ترنجيدن و بسته شدن نبض به شك افتادى ، مىتوانى از نفس حال نبض را دريابى ! در تن بيمار تب روزانه اگر تب دستبردار شد و بيمار از تب رهائى يافت ، نبض در حال بيمارى هرطور كه باشد به حالت طبيعى اوّل برمىگردد . كه اين نشانى براى شناسايى نوع تب روزانه بسيار نشانى خوبى است .