فصل يازدهم علاج قولنج ورمى گرم و سرد اگر تشخيص دادى كه درد قولنج از اثر پيدايش ورم گرم در قولون است حال بيمار را بررسى كن ! آيا عمرش ، حال مزاجيش ، نيروى جسمانيش و غيره و غيره در حالى هست كه بتوانى از او خون بگيرى ؟ اگر در هر حال ناگزير از خون‌گيرى بودى ، شاهرگ دست بيمار را بزن و خون بكش ! و اگر ديدى كه ورم از آن ورمهاى چنان بزرگ است كه شايد بر كليه اثر گذارد و بول را بند آورد ، اول شاهرگ دست و بعدا رگ صافن را بزن ! قبل از شروع به رگ زدن و خون كشيدن ، خوردنيهاى سرد و تر را به بيمار سفارش ده . مثلا آب خيار ، لعاب اسفرزه و امثال آنها را بخورد ، امّا از خوردن كدو پرهيز كند كه كدو در بيمارى روده‌ها اثر بد دارد . از داروهايى كه در علاج ورم گرم قولنج مفيد است ، داروى تركيبى زير است . نسخه : اسفرزه چهار درهم ، روغن خوب گل محمدى هفت مثقال . همه را با چهارده مثقال آب بهم زن و بيمار تناول كند كه شكمش نرم شود . اگر چيزى از شيرخشت و خيارچنبر دارويى را با آب انار ترش يا شيرين ، آب برگ خطمى و آب تاجريزى بخورند بهره بينند . اگر ديدى كه بيمار نياز به حقنه دارد ، آبجو را با كمى خيارچنبر دارويى و شيرخشت قاطى كن و مايهء حقنه ساز ! اگر در آبجو سپستان و بنفشه بپزد و مايهء حقنه شود ، از حقنهء مذكور بهتر است . و از آنها بهتر آبجو ، آب تاجريزى و كاكنه است كه مايهء حقنهء بيمار شود . اما به عقيدهء من بهتر آن است كه خيار چنبر دارويى را در شير الاغ بخيسانند و مچاله كنند و بسرشند و با روغن خيارچنبر دارويى و روغن گل و روغن كنجد مخلوط كنند و مايهء حقنه سازند . اگر تشخيص دادى كه مادهء صفرائى گرم‌مزاج بسيار زياد است بايد بيمار را وسيلهء محموده و الوا اسهال دهى و در به كار بردن آنها احتياط لازم به عمل آورى و از نتايج سوء آن برحذر باشى . بعد از اسهال دادن بيمار - برحسب حالت ورم - داروهاى سردىبخش و رطوبت‌بخش به كار ببر كه علاج سودمندتر و خوب‌تر باشد . اگر ديدى كه درد از حد قبلى فرق كرده و كمى نرمش پديد آمد ، بايد آبجو ، يا آب خطمى و بزر كتان و كمى شنبليله و بابونه و شبت و كرفس يا آب شبت و كرفس و يا روغن شبت و كرفس مخلوط با يك سوم آب تاجريزى و خيارچنبر دارويى مايهء حقنه شوند و بيمار را بدان حقنه كنى . دارويى كه به قصد شكم روانى بيمار تجويز مىكنى بايد با شكر قرمز قاطى باشد . غذاى بيمار آب نخود و آب پخته با جو پوست كنده باشد . آب رازيانه هم بخورد خوب است . اگر لازم ديدى و مصلحت دانستى كه داروهاى گذاشتنى استعمال كنى ، ضمادى بگذار كه سردىبخش و نرم‌كننده باشد . مثلا ضماد بنفشه يا ضماد بزركتان بگذار ! بعد از آن ضماد از نوع