سببهائى مراجعه كن كه در اين باره ذكر كرده‌ايم ؛ مثلا بادكردگى شكم ، يكهو سرد شدن دست و پاى بيمار ، ناتوان شدن بيمار و نبض بيمار كه بسيار ناتوان مىشود . و هرگاه بيمار اسهالى چيزى از اين روىآورها را ديد ، بدان كه خون در شكم بند آمده پديد آورندهء اين روىآورها است . اين را نيز بدان ! كه هرگاه مادهء اسهالى ، رنگ خون سياهرنگ و ناشى از سوختن آن را كمى عوض كرد و مايل به سبز شد ، دليل آن است كه طبيعت دارد تلافى بيمارى را در مىآورد و به تدريج مادهء خونى سوخته - كه تمايل به سبزرنگى پيدا مىكند - كاملا سبزرنگ مىشود و از سبزرنگى به زردى درآيد و بالاخره اسهال متوقف مىشود . اين را نيز بدان ! كه گاهى رخ مىدهد چيزهاى غده‌مانند از اثر اسهال پيدا مىشوند و گمان مىكنند كه خرط شده ، پوست كنى از ساروج روده‌ها است كه چنين حالتى حتما همراه مغص ( شكم‌پيچه ) مىباشد . اين گمان صحيح نيست بلكه چنين چيزهاى غده‌مانند زائده‌هايى از خلط مىباشند . اين را هم بدان ! كسى كه نياز دارد به قضاى حاجت برود اما هرچند مىنشيند و منتظر مىماند دفع ندارد و از طرف ديگر احساس نياز به اجابت مزاج هم دست‌بردار نيست و نمىتواند برخيزد و صرفنظر كند ؛ سبب اين حالت آن است كه بدن بيمار غذا را نمىپذيرد . و بدان ! كه اگر كسى در روز بيشتر به قضاى حاجت رفت و در شب كمتر يا همين‌كه غذاى مورد اشتهاى خود را خورد فورا نياز به اجابت مزاج پيدا مىكند ، سبب ناتوانى معده است . و اگر كسى در شب بيشتر از روز به قضاى حاجت مىرود ، سبب ناتوانى كبد است و كبد غذا را پس مىدهد . و بدان ! كه بارها اتفاق افتد كسى كه به قضاى حاجت نشسته است ، ماده‌اى نرم و رقيق را بيرون مىدهد و مادهء مدفوع غليظ باقى مىماند و از بيرون آمدن امتناع مىورزد . چنين اشخاصى به قولنج شديد مبتلا مىشوند . پس همهء نشانيها و سببها را بدان و فراموش مكن ! علاج اسهال به‌طور عموم مىگويم : قبل از هر چيز بايد بحث ما دربارهء علاج اسهال را بيش از حد و به افراط بخوانى و داروهاى تناولى را در اين زمينه بشناسى ؛ آنگاه با بحث ما در اينجا كه اكنون شروع مىكنيم آشنا شوى . مىگوييم : اسهال را بايد با وسايل و داروهاى قبوضيت‌آور ، غليظكننده ، چسبان متوقف كنى . گاهى نياز افتد كه داروهاى مخدر به كار برى و از ادامهء اسهال جلوگيرى كنى . گاهى ممكن است كه اسهال را از راه استعمال داروهاى ادرارآور ، عرق‌زا ، داروهاى گشادكنندهء سوراخهاى زير پوست و قىآورها معالجه كنى ؛ كه اين نوع وسايل علاجى همگى مادهء اسهالى را به سوى مخالف سوق مىدهند . اگر اسهال همراه حرارت باشد ، بايد داروهاى اسهالى سردمزاج و سردىبخش يا همراه داروهاى اسهالى داروهاى سردمزاج و سردىبخش به كار ببرى . اگر تشخيص دادى كه بيمار مبتلا به اسهال ، نيروى هضم‌كننده‌اش ناتوان است ، داروى