اگر تشخيص سل دشوار بود ، مسلول را در پاييز معاينه كن ! گاهى نوعى بيمارى ديگر غير از اين بيمارى را سل نامند ، كه آن نوع از بيمارى تب همراه ندارد ؛ اما ريهء بيمار خلط غليظ از بالا ريزش كرده را كه هميشه در ريزشند در خود مىپذيرد ، گدارهاى نفس‌كش تنگ مىشوند بيمار به تنگ‌نفسى و سرفهء لجوج و بىامان مبتلا مىشود . از اين نفس‌تنگى و سرفهء هميشگى بسيار خسته مىشوند و نيروشان كاهش مىيابد و بدن آنها مىگدازد . ليكن در حقيقت بيمار اين نوع از بيمارى - كه آن را سل هم گويند - تقريبا هم حال بيماران آسم هستند . اگر ديدى كه حرارت آنها كم است بايد داروى معالجهء آسم را به كار ببرى ! سبب قرحهء ريه انگيزه‌هاى قرحهء ريه گوناگون است و از اين قرارند : 1 - مادهء گزنده و خوره‌اى از بالا به پايين ريزش كرده و به ريه درآمده است و سبب قرحه شده است . 2 - مادهء تعفّن‌آور در اندام همجوار ريه موجود است و تا ورم عفونى نرسيده و پاك نشده تأثير بر ريه مىگذارد و از اثر مادهء عفونى كه از همجوارى به ريه رسيده است ، قرحه ايجاد شده است . 3 - يا چنين مادهء عفونتى از عضوى ديگر دور تر از همجوار سيلان كرده و به ريه وارد شده است . 4 - يا ذات الرّيه قبلا چرك كرده و به قرحه انجاميده است . 5 - يا ورم ذات الجنب تركيده و چكيدهء تركيده به ريه رسيده است و سبب قرحه شده است . 6 - يا يكى از سببهاى خون تف كردن است - كه شرح داده‌ايم - رگى را باز كرده يا رگى را بريده ، يا ترك در رگى به وجود آورده است و سبب قرحهء ريه از داخل مثلا به جوش آمدن خون است . 7 - يا غير از اينها ، سببى ديگر هست كه سابقا گفته‌ايم . 8 - يا سبب از خارج است مثلا بر زمين افتادن ، ضربت خوردن . 9 - يا شايد سبب قرحهء ريه خلط عفونى در خود ريه ، يا خلط خورنده در خود ريه باشد ، چنان‌كه چنين حالتى براى اندامان ديگر غير ريه نيز روى مىدهد . 10 - پاييز جنوبى پربارش كه به دنبال تابستان شمالى و خشك و بىبارش آيد ، كه در چنين پاييزى بيمارى سل فراوان است . فصل دوازدهم كسانى كه برحسب هيأت و سيما و عمر و محيط زيست و مزاج ، آمادگى مسلول شدن دارند كج قامتان سينه تنگ كه هر دو شانه‌شان و به‌ويژه قسمت عقبى شانه‌هاشان تهى از گوشت